ਸੰਪੂਰਨ 1843ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ (ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼)
ਕਵੀ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘਬ੍ਰਜ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਵਿਤਾ ਜੋ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸੁਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਰਿਆਸਤੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਕੈਥਲ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਰੰਗ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ: ਆਨੰਦਪੁਰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਸਵੇਰਾਂ, ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਦੀ ਟਾਪ, ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਦਾ ਜਲੌ, ਨਗਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਸੰਖਾਂ ਨਾਲ ਸੁਣਾਈਆਂ ਲੜਾਈਆਂ। ਸਦੀ ਭਰ ਇਹ ਹਰ ਸ਼ਾਮ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ, ਅਤੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਲੋਕ-ਯਾਦ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਇਸੇ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਡੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਕਹੀਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਨੂੰ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਹੇਠਲੀ ਪਹਾੜੀ ਉੱਤੇ ਫੈਲੇ ਦਸਤਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਜੋਂ ਚਿਤਰਦਾ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਦਾ ਤੰਬੂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਦਮਕਦਾ, ਅਤੇ ਤਲਵਾਰ ਮਿਆਨ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦਿਆਂ ਭੀੜ ਉੱਤੇ ਛਾਈ ਚੁੱਪ।
ਉਸ ਦੇ ਜੰਗ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਜੰਗੀ ਨਗਾਰੇ ਦੀ ਤਾਲ ਉੱਤੇ ਲਿਖੇ ਹਨ: ਹੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸਤਲੁਜ, ਸਾਉਣ ਦੇ ਮੀਂਹ ਵਾਂਗ ਸੰਘਣੇ ਤੀਰ, ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜੈਕਾਰੇ ਸ਼ਿਵਾਲਕ ਉੱਤੇ ਗਰਜ ਵਾਂਗ ਵਾਦੀ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੇ।
1841ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼
ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂਇੱਕ ਮਿਸਲ ਸਰਦਾਰ ਦੇ ਪੋਤੇ ਵੱਲੋਂ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਛੰਦਬੱਧ ਇਤਿਹਾਸ, ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਦੇ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਕਰਨ ਤੱਕ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਹ ਘੱਲੂਘਾਰਿਆਂ, ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਿਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭੰਡਾਰ ਹੈ।
ਸਾਡੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਕਹੀਭੰਗੂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਾਠੀਆਂ ਉੱਤੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਕਾਠੀਆਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸੌਂਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਭੁੱਜੇ ਛੋਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦਾਅਵਤ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਹਿਲ ਆਖਦੇ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰਾਂ ਦਾ ਮੁੱਲ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸੂਬੇਦਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਹੱਸਦੇ ਸਨ।
1769ਬੰਸਾਵਲੀਨਾਮਾ ਦਸਾਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਕਾ
ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵੱਲੋਂ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਬੰਸਾਵਲੀ, ਦਰਬਾਰੀ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਬਾਰੇ ਤਿੱਖੀਆਂ ਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ।
18ਵੀਂ ਸਦੀਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦਸਵੀਂ
ਕੋਇਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਦੇ 'ਬਿਲਾਸ', ਸੂਰਮਗਤੀ ਭਰੀ ਜੀਵਨੀ ਦੀ ਇੱਕ ਵੰਨਗੀ ਜਿਸ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਰਲਾਇਆ।
ਲਗਭਗ 400 ਈ. ਪੂ. – 400 ਈ.ਮਹਾਂਭਾਰਤ
ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ, ਵਿਆਸ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆਕੌਰਵਾਂ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਜੰਗ ਦਾ ਮਹਾਨ ਮਹਾਂਕਾਵਿ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਲੜੀ ਗਈ। ਇਸ ਦੇ ਮਦਰ, ਗੰਧਾਰ ਅਤੇ ਬਾਹਲੀਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਲਯ ਅਤੇ ਸ਼ਕੁਨੀ, ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਹਨ।
ਲਗਭਗ 1030ਕਿਤਾਬ-ਉਲ-ਹਿੰਦ
ਅਲ-ਬਿਰੂਨੀਕਿਸੇ ਬਾਹਰਲੇ ਵੱਲੋਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵੱਡਾ ਅਧਿਐਨ, ਮਹਿਮੂਦ ਗ਼ਜ਼ਨਵੀ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਿੱਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖਿਆ: ਇਸ ਦਾ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ, ਦਰਸ਼ਨ, ਜ਼ਾਤਾਂ, ਤਿਉਹਾਰ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲ।
ਲਗਭਗ 1260ਤਬਕਾਤ-ਏ-ਨਾਸਿਰੀ
ਮਿਨਹਾਜ-ਏ-ਸਿਰਾਜਗ਼ੌਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁਢਲੇ ਦਿੱਲੀ ਸੁਲਤਾਨਾਂ ਦਾ ਫ਼ਾਰਸੀ ਇਤਿਹਾਸ, ਅਤੇ ਉਸ ਮੰਗੋਲ ਤੂਫ਼ਾਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟਿਆ ਅਤੇ 1241 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਲੁੱਟਿਆ।
1520sਬਾਬਰਨਾਮਾ
ਬਾਬਰਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਬਾਨੀ ਦੀਆਂ ਚਗ਼ਤਾਈ ਤੁਰਕੀ ਵਿੱਚ ਬੇਬਾਕ ਅਤੇ ਜਿਊਂਦੀਆਂ-ਜਾਗਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ: ਉਸ ਦੇ ਸਿੰਧ ਪਾਰ ਕਰਨੇ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਸਬੇ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਫਲਾਂ ਅਤੇ ਤੌਰ-ਤਰੀਕਿਆਂ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੀ ਰਾਇ, ਅਤੇ ਪਾਣੀਪਤ ਦੀ ਜਿੱਤ।
ਸਾਡੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਕਹੀਬਾਬਰ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਨਾ ਚੰਗੇ ਘੋੜੇ ਹਨ, ਨਾ ਅੰਗੂਰ ਜਾਂ ਖ਼ਰਬੂਜ਼ੇ, ਨਾ ਬਰਫ਼ ਜਾਂ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ, ਨਾ ਹਮਾਮ ਅਤੇ ਨਾ ਮੋਮਬੱਤੀਆਂ; ਫਿਰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੋਨੇ-ਚਾਂਦੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਵੱਡਾ ਦੇਸ ਹੈ, ਹਰ ਹੁਨਰ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨਾਲ।
ਲਗਭਗ 1595ਆਈਨ-ਏ-ਅਕਬਰੀ
ਅਬੁਲ ਫ਼ਜ਼ਲਅਕਬਰ ਦੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਸੂਬਾ-ਦਰ-ਸੂਬਾ ਵੱਡਾ ਸਰਵੇਖਣ। ਲਾਹੌਰ ਸੂਬੇ ਦਾ ਇਸ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਦੇ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੋਆਬਾਂ, ਫ਼ਸਲਾਂ, ਮਾਲੀਏ ਅਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਦਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
1605 – 1624ਤੁਜ਼ਕ-ਏ-ਜਹਾਂਗੀਰੀ
ਜਹਾਂਗੀਰਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ: ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਸ਼ੇਖ਼ੂਪੁਰੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਪਿਆਰ, ਅਤੇ 1606 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਹੁਕਮ, ਕੁਝ ਠੰਢੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ।
1830ਵਿਆਂ – 1880ਵਿਆਂਉਮਦਤ-ਉਤ-ਤਵਾਰੀਖ਼
ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਫ਼ਾਰਸੀ ਡਾਇਰੀ ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਵਕਾਇ-ਨਿਗਾਰ ਨੇ ਰੱਖੀ, ਅੰਦਰੋਂ ਲਾਹੌਰ ਰਾਜ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਭਰਪੂਰ ਰਿਕਾਰਡ।