ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਵੰਡਾਂ
ਦੋ ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਵਾਰ ਪੰਜਾਬ ਤੋੜਿਆ ਗਿਆ: 1849 ਵਿੱਚ ਰਲੇਵਾਂ, 1919 ਵਿੱਚ ਗੋਲੀਆਂ, 1947 ਵਿੱਚ ਵੰਡ, 1966 ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਵੰਡ, ਅਤੇ 1984 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਹਮਲਾ। ਹਰ ਵਾਰ ਇਸ ਦੇ ਲੋਕ ਉੱਠੇ: ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ, ਕਵੀ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ। ਇਹ ਉਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਕਾਂਡ ਹਨ।
ਦੋ ਜੰਗਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 29 ਮਾਰਚ 1849 ਨੂੰ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਰਾਜ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ। ਦਸ ਸਾਲਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਲਾਹ ਕੇ ਦੂਰ ਭੇਜ…
ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਮਧਾਰੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗਾਂਧੀ ਤੋਂ ਅੱਧੀ ਸਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਦਾਲਤਾਂ, ਸਕੂਲਾਂ, ਡਾਕਖ਼ਾਨਿਆਂ ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕੀਤਾ। ਜਨਵਰੀ 1872 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ…
ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਨਹਿਰੀ ਬਸਤੀਆਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਕੱਟੇ ਅਤੇ ਆਬਿਆਨਾ ਵਧਾਇਆ, ਲਾਇਲਪੁਰ ਅਤੇ ਬਾਰ ਦੇ ਕਿਸਾਨ 'ਪਗੜੀ ਸੰਭਾਲ ਜੱਟਾ' ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ। ਅਜੀਤ…
ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਤਟ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਮਿੱਲ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੇ, ਸਿੱਖ, ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ, ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬਗ਼ਾਵਤ ਰਾਹੀਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਗ਼ਦਰ…
ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਸੂਬੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਫ਼ੌਜੀ ਦਿੱਤੇ। ਪਹਿਲੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਈਪਰ, ਗੈਲੀਪੋਲੀ, ਮੈਸੋਪੋਟਾਮੀਆ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਲੜੇ…
1919 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੰਧਾਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਉੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਚੇਤਾਵਨੀ ਗੋਲੀ ਚਲਾਈ: ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ…
ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਜਨਤਕ ਮੁਹਿੰਮ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖ ਅਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਜੱਦੀ ਮਹੰਤਾਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਾਇਆ: 1921 ਦਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਕਾ, ਚਾਬੀਆਂ ਦਾ ਮੋਰਚਾ, ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਦੀਆਂ…
ਜਦੋਂ 1928 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਕੁੱਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ…
ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਦੋ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਐਲਾਨੀ ਰੈਡਕਲਿਫ਼ ਲਕੀਰ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚਕਾਰ ਪੰਜਾਬ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ। ਕੋਈ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਲੋਕ ਇਸ ਦੇ ਆਰ-ਪਾਰ ਭੱਜੇ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਅਤੇ…
ਮਾਲਵੇ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਬਿਸਵੇਦਾਰਾਂ ਕੋਲ ਸਨ ਜੋ ਹਰ ਫ਼ਸਲ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁਜ਼ਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। 1928 ਵਿੱਚ ਪਰਜਾ ਮੰਡਲ ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ…
ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਸੂਬੇ ਲਈ ਲੰਮੇ ਅੰਦੋਲਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 1 ਨਵੰਬਰ 1966 ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਪੰਜਾਬ ਫਿਰ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ: ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਸਾਂਝਾ ਕੇਂਦਰ…
ਸਿੱਖ 1984 ਨੂੰ ਤੀਜਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸਨ: 1746 ਦਾ ਛੋਟਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ, ਜਦੋਂ ਦੀਵਾਨ ਲਖਪਤ ਰਾਇ ਹੇਠ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਨੇ…
ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਨੇ ਤਿੰਨ ਖੇਤੀ ਕਾਨੂੰਨ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਜੋ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੇ ਪੱਕੇ ਭਾਅ ਲਈ ਖ਼ਤਰਾ ਸਨ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰ ਗਏ ਅਤੇ ਸਾਲ ਭਰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਉੱਤੇ ਡੇਰੇ ਲਾਈ…
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਖੰਡਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ: ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਆਏ ਲੱਖਾਂ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਗਏ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ, ਅੱਧਾ ਸੜਿਆ ਲਾਹੌਰ। ਇੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਵੇਂ ਮੁਲਕ ਦਾ ਦਿਲ…
1966 ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਨੇ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਸੂਬਾ ਛੱਡਿਆ, 50,000 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੱਧ, ਸਿੱਖ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲਾ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਦਰਿਆਈ ਪਾਣੀਆਂ…