تواریخاں اتے بھوکھباݨیاں

ندیستتی، دریاواں دی استت، ویدک دنیا دے دریاواں دے ناں پورب توں پچھم لیندی ہے، اتے اوہناں وچ پنجاب دے دریاواں دے سبھ توں پراݨے ناں: شتدری ستلج ہے، پرشݨی راوی، اسکنی چناب اتے وتستا جہلم۔ سوکت دا اصل نائک سندھو، سندھ دریا، ہے، جس دی ایہہ سبھ توں شکتیشالی وجوں استت کردا ہے۔

مہانبھارت دے جنگ والے پرواں وچ کرݨ آپݨے رتھوان شلی، پنجاب دے مدراں دے راجے، نال جھگڑدا ہے، اتے اوس دیس دے لوکاں اتے ترسکار ورھاوندا ہے جتھے پنج دریا وگدے ہن۔ اوہ کہندا ہے کہ باہلیک اتے مدر کوئی ویدک ریت نہیں مندے، ورجت چیزاں کھاندے-پیندے ہن، اتے آپݨیاں عورتاں نوں کھلھیام گاوݨ اتے نچݨ دندے ہن۔

ایہہ پنجاب دی سبھ توں پراݨی بچی توہین ہے، گنگا دے دل توں بولی گئی جو اتر-پچھمی سرحد نوں ادھا بگانا سمجھدا سی، اتے ایہہ وکھاوندی ہے کہ پنجاب نوں کنی پہلاں توں وکھری دھرتی سمجھیا جاندا سی۔

ملندپنہ ساگل، اجوکے سیالکوٹ، یونانی راجہ منانڈر دی راجدھانی، دے بیان نال شروع ہندا ہے: ہنرمند مستریاں دا وسایا وپار دا وڈا کیندر، پارکاں، باغاں، تلاواں اتے کنول چھپڑاں، کندھاں اتے دروازیاں نال، اتے بنارس دی ململ اتے ودھیا کپڑے، سونے-چاندی اتے جواہراں نال بھریاں دکاناں نال۔

پھر ایہہ دسدا ہے کہ کویں آپݨی ودیا اتے ماݨ کرن والا راجہ بھکھشو ناگسین نوں ملیا اتے بہس وچ ہار گیا، اتے بدھ دا پیروکار بݨ گیا۔

خوارزم دا مہان ودوان ال-برونی محمود غزنوی دے لشکر نال پنجاب آیا، سنسکرت سکھی اتے آپݨے یگ دا بھارتی وگیان اتے دھرم دا سبھ توں ساودھان برتانت لکھیا۔ اوس نے ایہہ نہیں لکایا کہ اوس دے مالک دیاں مہماں نے کی کیتا سی۔

اسے شبد وچ لکھیا جس وچ گرو نانک بابر ولوں سیدپر دی لٹ، کابل توں چڑھی 'پاپ کی جنن'، اتے ورلاپ کردے ہن۔ سکھ ٹیکاکار سالاں نوں بکرمی کیلنڈر وچ پڑھدے ہن: بابر سمت 1578 (1521 ء) وچ آیا اتے اوس دا پتر ہمایوں سمت 1597 (1540 ء) وچ ہندوستان توں کڈھیا گیا۔

'مرد کا چیلا' نوں عام طور اتے شیر شاہ سوری سمجھیا جاندا ہے، جس نے ہمایوں نوں کڈھیا، بھاویں کجھ ایس نوں آوݨ والے خالصے دا وعدہ پڑھدے ہن۔

گرو نانک ایہہ بچن آپݨے میزبان، سیدپر دے ترکھاݨ بھائی لالو، نوں سنبودھت کردے ہن، جدوں بابر دی فوج قصبہ لٹ چکی سی اتے گرو آپ قید کیتے گئے سن۔ ایہہ مغل جت دی سبھ توں پراݨی اکھیں ویکھی کوتا ہے، اتے پنجابی وچ جنگ وچ عام لوکاں دے دکھ وردھ پہلی وڈی آواز۔

گرنتھ دی پہلی بیڑ دے لکھاری بھائی گرداس اگے گرو نانک دے آگمن دی تلنا سورج چڑھن اتے تاریاں دے چھپ جاݨ نال، اتے شیر دی دہاڑ نال ہرناں دی ڈار دے کھنڈ جاݨ نال کردے ہن۔

ساکھی وچ 1675 وچ گرو تیغ بہادر دلی وچ قید ہن۔ اورنگزیب اوہناں اتے دوش لاوندا ہے کہ اوہ کیدخانے دی چھت توں شاہی زنانخانے ول تک رہے سن۔ گرو جواب دندے ہن کہ اوہ بادشاہ دے محل ول نہیں سگوں دکھݨ اتے سمندر ول ویکھ رہے سن، سمندروں پار دے اوہناں لوکاں ول جو مغلاں دے پڑدے پاڑن اتے سامراج دا انت کرن آوݨگے۔

19ویں صدی دے انگریز لیکھکاں نے ایہہ ساکھی درج کیتی، اتے کہا جاندا ہے کہ 1857 وچ دلی دیاں کندھاں اگے لڑدیاں سکھ فوجیاں نے ایس نوں یاد کیتا، جتھے آخری مغل بادشاہ پھڑیا گیا اتے اوس دے پتراں نوں گولی ماری گئی۔

روایت ہے کہ دلی وچ قید گرو تیغ بہادر نے اک سلوک لکھ کے پچھیا کہ کی اوہناں دے پتر وچ اگے ترن دا بل ہے؛ بال گوبند رائے نے ایس تک نال جواب دتا، جو گرنتھ وچ نوویں گرو دے سلوکاں وچ درج ہے۔

چوبیس اوتار، دسم گرنتھ دی اک لمی کوتا، وشنوں دے اوتاراں دیاں کتھاواں مڑ سݨاوندی ہے اتے کلکی نال مکدی ہے، اوہ اوتار جو کلیگ دے انت اتے سنبھل ناں دی تھاں پرگٹ ہوویگا، چٹے گھوڑے اتے نکلیگا اتے اک لڑائی وچ دشٹاں دا ناش کریگا جس دا کوتا بڑے وستھار نال بیان کردی ہے۔

کلکی توں بعد کوتا مہدی میر دی گل کردی ہے، جو ہنکار وچ اٹھدا ہے اتے پھر اوس دا وی ناش ہندا ہے۔ سکھ پاٹھکاں نے ایس حصے نوں ایس چیتاونی وجوں لیا ہے کہ ہر طاقت جو آپݨے آپ نوں اچا کردی ہے اوس نوں صرف اکال پرکھ ہی نیواں کردا ہے۔

گرو دی سوے-جیونی کوتا وچوں، جو اگے کہندی ہے کہ اوہ دھرم چلاوݨ اتے دشٹاں نوں جڑھوں پٹݨ آئے۔

ایہہ تکاں دنیا بھر دے گوردواریاں وچ ارداس دی سماپتی اتے سنگت گاوندی ہے۔ ایہہ 18ویں صدی دے رہتنامیاں وچ ملدیاں ہن، گرو دے ساتھیاں نال جوڑے جاندے رہت دے زابتے، اتے ایہناں نوں خالصے نال گرو دا وعدہ سمجھیا جاندا ہے۔

18ویں صدی دے سکھاں لئی، جنہاں دے سراں دے مل پئے ہوئے سن، ایہہ وعدہ دو پیڑھیاں وچ پورا ہو گیا: 1765 تک مثلاں نے لاہور سانبھ لیا اتے 1801 وچ رݨجیت سنگھ دی تاجپوشی ہوئی۔ اج بہتے سکھ ایس نوں اجے پورا ہوݨ والا وعدہ پڑھدے ہن، پاتشاہی، انصاف اتے ڈر توں آزادی دا۔

بھوکھباݨی نہیں سگوں اک شرط: خالصے دی طاقت آپݨی پچھاݨ، پنج ککار اتے گرو دا مارگ، قائم رکھݨ اتے نربھر ہے۔ ایہہ تکاں اکثر 'خالصہ میرو روپ ہے خاص' نال جوڑیاں جاندیاں ہن۔

نندیڑ وچ گرو دے انتم حکم پچھے وچار: گرو دی آتما گرنتھ وچ جوندی ہے، اتے اوہناں دا سریر خالصے وچ۔

آپݨے چار پتر اتے ماتا وارن توں بعد مالوے توں لکھیا، ظفرنامہ، 'جت دی چٹھی'، بادشاہ نوں آنندپر دیاں توڑیاں قسماں لئی جھاڑدا ہے اتے اوس نوں دسدا ہے کہ لڑائی ہارن دے باوجود روح دی جت ہوئی ہے۔

لنگر دی دیگ جو بھکھیاں نوں رجاوندی ہے اتے تیگ جو مزلوماں دی راکھی کردی ہے: بندا سنگھ دی مہر اتے، اتے بعد وچ مثلاں اتے رݨجیت سنگھ دے سکیاں اتے، ایہہ فارسی بینت خالصے دی پاتشاہی دا وچار سمیٹدا ہے۔ بادشاہ سکیاں اتے آپݨے ناں لکھدے سن؛ سکھ حاکماں نے گرواں دے ناں لکھے۔

18ویں صدی دا اک زابتا جو کلپنا کردا ہے کہ خالصہ حاکم نوں کویں راج کرنا چاہیدا ہے: ذات جاں مذہب دی پرواہ کیتے بناں انصاف، غریباں دی سار، سچے وٹے اتے ناپ، اتے اجہا راجہ جو آپݨے آپ نوں گرو دا سیوک سمجھے۔ ایہہ 'خالصہ راج' کہو جہا ہوݨا سی، ایس دی سبھ توں پوری مڈھلی تصویر ہے۔

بلھے شاہ نے مغل راج دا ڈھہݨا، نادر شاہ اتے احمد شاہ ابدالی دے حملے، اتے سکھ مثلاں دیاں جنگاں آپݨی اکھیں ویکھیاں۔ ایس کافی وچ اوس نے الٹ-پلٹ ہوئے پنجاب بارے لکھیا، جویں کیامت آ گئی ہووے۔

سو ساکھی آپݨے آپ نوں گرو گوبند سنگھ دیاں سو گلاں-باتاں وجوں پیش کردی ہے، جو اک سکھ نے درج کیتیاں۔ ایس دیاں بہتیاں ساکھیاں بھوکھباݨیاں ہن: پچھم توں آئے پردیسیاں دے پنجاب اتے راج دیاں، وڈیاں جنگاں توں بعد اوہناں دے چلے جاݨ دیاں، اتے خالصے دے مڑ راج لئی اٹھݨ دیاں۔

ایہہ 1860ویاں اتے 70ویاں وچ مشہور ہوئی، جدوں بابا رام سنگھ دے نامدھاریاں نے ایس دیاں بھوکھباݨیاں نوں انگریزی راج دے انت دی پیشینگوئی وجوں پڑھیا۔ ودوان ایس دے موجودہ روپ نوں گرو دے سمیں توں کافی بعد دا مندے ہن اتے ایس دے اوہناں دی رچنا ہوݨ اتے شک کردے ہن، پر ایس دیاں ساکھیاں اج وی ویاپک طور اتے سݨائیاں جاندیاں ہن۔

امرتسر دے کول دے مسلمان کوی شاہ محمد نے پہلی اینگلو-سکھ جنگ دی آپݨی وار ہار دے کجھ مہینیاں اندر لکھی، اتے ایس نوں سارے پنجاب دی ہار من کے ورلاپ کیتا۔ اوس نے فوجیاں نوں نہیں سگوں رݨجیت سنگھ دی موت توں بعد لاہور دربار دے جھگڑیاں نوں دوش دتا۔

آپݨی نظم 'نانک' وچ، بانگ-اے-درا سنگرہ وچ، اقبال نے افسوس کیتا کہ ہند نے بدھ دی گل نہیں سݨی، اتے گرو نانک نوں اوس شخص وجوں سلام کیتا جس راہیں رب دی ایکتا دا پیغام پنجاب توں مڑ اٹھیا۔