ਧਰਤੀ

ਪੰਜਾਬ ਆਪਣੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਦਾਤ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜ ਹਿਮਾਲਿਆ ਤੋਂ ਉੱਤਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਲਮ, ਚਨਾਬ, ਰਾਵੀ, ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ, ਅਤੇ ਇੰਨੇ ਪੱਧਰੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਫੈਲਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕੋਠੇ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵਲ਼ ਦੇ ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਲੱਖਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਗਾਰ ਵਿਛਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਣਾਈ ਹੈ ਉਹ ਡੂੰਘੀ, ਮਹੀਨ ਅਤੇ ਕਣਕ ਦੀ ਤੂੜੀ ਦੇ ਰੰਗ ਦੀ ਹੈ।

ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੈਦਾਨ ਸ਼ਿਵਾਲਕ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਨੀਵੀਆਂ, ਝਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਢਕੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁੱਕੇ ਚੋਆਂ ਨਾਲ ਕੱਟੀਆਂ ਜੋ ਹਰ ਬਰਸਾਤ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਦਿਨ ਗਰਜਦੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੀਰ ਪੰਜਾਲ ਅਤੇ ਧੌਲਾਧਾਰ ਦੀਆਂ ਬਰਫ਼ਾਂ ਸਿਆਲ ਦੀਆਂ ਸਾਫ਼ ਸਵੇਰਾਂ ਨੂੰ ਧੁੰਦ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਚਿੱਟੀਆਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਧਰਤੀ ਲੂਣ ਦੀ ਪਹਾੜੀ ਲੜੀ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਪੋਠੋਹਾਰ ਪਠਾਰ ਵਿੱਚ ਉੱਠਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਸੁਲੇਮਾਨ ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਦੱਰਿਆਂ ਤੱਕ। ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਇਹ ਥਾਰ ਦੀ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਘੁਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਹਰ ਦੋ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਦੋਆਬ ਹੈ, 'ਦੋ ਪਾਣੀ', ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਮਿਜ਼ਾਜ। ਮਾਝੇ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਬਾਰੀ ਦੋਆਬ, ਦੇ ਲੋਕ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਦਿਲ ਸਨ; ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋਆਬਾ ਸਭ ਤੋਂ ਹਰਾ-ਭਰਾ ਅਤੇ ਸੰਘਣੀ ਵਸੋਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਾਲਵਾ, ਕਦੇ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਅਤੇ ਰੇਤਲਾ, ਨਹਿਰਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅੰਨ-ਭੰਡਾਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਹੋਰ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਸਨ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਉੱਚੇ ਇਲਾਕੇ ਜਿੱਥੇ ਪਸ਼ੂ ਚਾਰਨ ਵਾਲੇ ਕਬੀਲੇ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹਿਰਾਂ ਨਹੀਂ ਕੱਢੀਆਂ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਨਹੀਂ ਵਸਾਏ।

ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦੀ ਧਰਤੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਦੀ ਦੌਲਤ ਵੱਲ ਖ਼ੈਬਰ ਥਾਣੀਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹਰ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਲੜਨਾ ਸਿੱਖਿਆ, ਇੱਕ ਅੱਖ ਦਿਸਹੱਦੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਖੇਤੀ ਕਰਨੀ ਸਿੱਖੀ, ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਬਾਰੇ ਗਾਉਣਾ ਸਿੱਖਿਆ।