ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਲਿੱਪੀਆਂ
ਪੰਜਾਬੀ ਦਸ ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਲੋਕ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਭਾਰਤ ਨਾਲੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਧ, ਅਤੇ ਇਹ ਦੋ ਲਿੱਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ। ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ ਸਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਹੀਰ ਅਤੇ ਅੱਜ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਤੱਕ, ਇਹ ਉਹ ਧਾਗਾ ਹੈ ਜੋ ਦੋਹਾਂ ਪੰਜਾਬਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
ਉਪ-ਬੋਲੀਆਂ ਕਿੱਥੇ ਬੋਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ
ਇਲਾਕੇ ਅੰਦਾਜ਼ਨ ਹਨ; ਉਪ-ਬੋਲੀਆਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਘੁਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਰਾਇਕੀ, ਹਿੰਦਕੋ ਅਤੇ ਡੋਗਰੀ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਵੱਖਰੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇੱਕ ਬੋਲੀ, ਕਈ ਆਵਾਜ਼ਾਂ
ਪੰਜਾਬੀ ਸਲਤਨਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਦਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲਚਾਲ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਤੋਂ ਪਨਪੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵੱਡਾ ਕਵੀ ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪਾਕਪਟਨ ਦਾ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਸੀ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਉਪ-ਬੋਲੀਆਂ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਮਾਝੀ, ਜੋ ਮਿਆਰੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੂਰਬ ਦੀ ਦੋਆਬੀ ਅਤੇ ਮਲਵਈ, ਬਾਰ ਦੀ ਝੰਗੋਚੀ, ਪਠਾਰ ਦੀ ਪੋਠੋਹਾਰੀ, ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੀ ਹਿੰਦਕੋ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਸਰਾਇਕੀ ਤੱਕ ਫੈਲੀਆਂ ਹਨ।
ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਬਿਨਾਂ ਸੋਚੇ ਉਪ-ਬੋਲੀਆਂ ਦੇ ਆਰ-ਪਾਰ ਤੁਰਦੇ ਹਨ: ਆਲਮ ਲੋਹਾਰ ਦੇ ਗੀਤ, ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਤੱਕ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਉਪਬੋਲੀ ਦਰ ਉਪਬੋਲੀ
ਮਾਝੀ, ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ, ਦੋਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਮਿਆਰੀ ਬੋਲੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਹੈ। ਦੁਆਬੀ ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਵਿਚਕਾਰ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਲਵਈ ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ, ਅਤੇ ਪੁਆਧੀ ਰੋਪੜ ਅਤੇ ਮੋਹਾਲੀ ਦੇ ਦੁਆਲੇ। ਲਹਿੰਦੇ ਵੱਲ ਉਪਬੋਲੀਆਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਰਲਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਲਹਿੰਦੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਝੰਗਵੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਪੁਰੀ, ਪਠਾਰ ਉੱਤੇ ਧਨੀ ਅਤੇ ਪੋਠੋਹਾਰੀ, ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰੇ ਦੁਆਲੇ ਹਿੰਦਕੋ, ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਮੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਦੁਆਲੇ ਸਰਾਇਕੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਹੁਣ ਅਕਸਰ ਵੱਖਰੀ ਬੋਲੀ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦਾ ਪੇਂਡੂ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਪੇਂਡੂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਗੱਲ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਗੀਤ, ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਕਿੱਸੇ ਸਭ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਹਨ।
One language or several?
The dialect chain, west to eastScroll sideways to see the whole figure →
ਪਹਿਲੀਆਂ ਲਿੱਪੀਆਂ
ਸਿੰਧ ਦੀ ਨਾ-ਪੜ੍ਹੀ ਗਈ ਲਿੱਪੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਲਿਖਤ ਖਰੋਸ਼ਠੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਜੇ ਤੋਂ ਖੱਬੇ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਾਮਰਾਜ ਨਾਲ ਆਈ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਈ. ਪੂ. ਤੋਂ ਗੰਧਾਰ ਅਤੇ ਟੈਕਸਲਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਗਈ: ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ਗੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਮਾਨਸਹਿਰਾ ਵਿਖੇ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਇਸੇ ਵਿੱਚ ਉੱਕਰੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮੀ, ਜੋ ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ, ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਆਈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ ਹਰ ਲਿੱਪੀ ਦੀ ਜਣਨੀ ਹੈ।
ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਤੋਂ ਸ਼ਾਰਦਾ ਬਣੀ, ਜੋ ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਰਦਾ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹੱਟੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲੰਡੇ ਜਾਂ 'ਬਿਨਾਂ ਪੂਛ' ਵਾਲੀਆਂ ਲਿੱਪੀਆਂ, ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਟਾਕਰੀ। 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਵੱਲੋਂ ਸੰਵਾਰੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਗੀ, ਜਦਕਿ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਅਰਬੀ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਆਈ।
Where the scripts come from
A family treeSimplified: scripts borrowed from each other, and scholars differ on the details, such as how far Brahmi itself owes to Aramaic.
ਗੁਰਮੁਖੀ
ਗੁਰਮੁਖੀ, 'ਗੁਰੂ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ', ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਵੱਲੋਂ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲੰਡਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਰਦਾ ਲਿੱਪੀਆਂ ਤੋਂ ਘੜੀ ਗਈ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਲਿੱਪੀ ਬਣੀ, ਅਤੇ 1967 ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਐਕਟ ਤੋਂ ਇਹ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਲਿੱਪੀ ਹੈ।
ਗੁਰਮੁਖੀ ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਵਾਂਗ ਉੱਪਰ ਲਕੀਰ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਅੱਖਰ ਊੜਾ, ਐੜਾ ਅਤੇ ਈੜੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਇੱਕ ਮਿੱਥੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
The Gurmukhi alphabet
35 letters, with their Shahmukhi equivalentsAdded letters
Each card: the Gurmukhi letter, its name, its sound, and the nearest Shahmukhi letter. The 35 letters are learnt in these seven rows, the order of the alphabet; the first three carry vowels. Starred letters are written as aspirates but now spoken with a falling tone instead, which is what gives Punjabi its tones. Below: dotted letters added later for Persian and Arabic sounds, which Shahmukhi has letters for. A dash means there is no single matching letter.
ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ
ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ, 'ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ', ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਢਾਲੀ ਗਈ ਫ਼ਾਰਸੀ-ਅਰਬੀ ਲਿੱਪੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਹਿੰਦੀ ਨਸਤਾਲੀਕ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਸੱਜੇ ਤੋਂ ਖੱਬੇ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਕਿੱਸਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਲਿੱਪੀ ਹੈ।
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰੀ ਬੋਲੀਆਂ ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਨ; ਪੰਜਾਬੀ, ਭਾਵੇਂ ਸੂਬੇ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਹੈ, ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਂ-ਮਾਤਰ ਥਾਂ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਾਰਕੁਨ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਆਏ ਹਨ।
ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤ
ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਵੰਡ ਦੀ ਲਕੀਰ ਬਣ ਗਈ। 1951 ਅਤੇ 1961 ਦੀਆਂ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੌਰਾਨ, ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਹਿੰਦੀ ਲਿਖਵਾਈ, ਅਤੇ 1966 ਵਿੱਚ ਸੂਬਾ ਬੋਲੀ ਦੀਆਂ ਲੀਹਾਂ ਉੱਤੇ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਰਾਇਕੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਾਇਕੀ ਵੱਖਰੀ ਬੋਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਸੂਬੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਸਭ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਫ਼ਿਲਮੀ ਗੀਤ ਦੀ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਇੱਕੋ ਬੋਲੀ ਹੈ।
ਸਰੋਤ: ਜੀ. ਏ. ਗ੍ਰੀਅਰਸਨ, ਲਿੰਗੁਇਸਟਿਕ ਸਰਵੇ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ, ਜਿਲਦ 8–9 (1916–19); ਕ੍ਰਿਸਟੋਫ਼ਰ ਸ਼ੈਕਲ, ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਸਰਾਇਕੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਤਾਂ; ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ 1951 ਅਤੇ 1961; ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ।