ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਧਰਮ
ਪੰਜਾਬ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਮਿਲਣ-ਸਥਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਰਿਗਵੇਦ ਇੱਥੇ ਰਚਿਆ ਗਿਆ; ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਗੰਧਾਰ ਅਤੇ ਤਕਸ਼ਿਲਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਹੋਇਆ; ਸੂਫ਼ੀ ਸਿਲਸਿਲਿਆਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਗੜ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣਾਇਆ; ਸਿੱਖੀ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਥੇ ਜੰਮੀ; ਅਤੇ ਜੈਨਾਂ, ਈਸਾਈਆਂ, ਅਹਿਮਦੀਆਂ, ਰਵਿਦਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਡੇਰਿਆਂ, ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਘਰ ਮਿਲਿਆ। 1947 ਤੱਕ ਬਹੁਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਦਰਗਾਹਾਂ, ਸੰਤ, ਤਿਉਹਾਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੋਲੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਪੰਨਾ ਹਰ ਰਵਾਇਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵਿਚਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਮਿਲਦੀਆਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਵੱਖ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਵੈਦਿਕ ਸੂਕਤ ਸੱਤ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਚੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਅਭਿਆਸ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਸਾਂਭੀ ਰੱਖੀਆਂ: ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਨਾਥ ਜੋਗੀ, ਭਗਤੀ, ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ। 1941 ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਅਣਵੰਡੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਲਗਭਗ 30% ਸਨ ਅਤੇ ਅੱਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ 38%।
712 ਵਿੱਚ ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਅਰਬ ਜਿੱਤ ਅਤੇ 11ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਗ਼ਜ਼ਨਵੀ ਜਿੱਤ ਨਾਲ ਆਇਆ, ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੂਫ਼ੀ ਉਸਤਾਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਫੈਲਿਆ। 1941 ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਣਵੰਡੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ 53% ਸਨ ਅਤੇ ਅੱਜ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਲਗਭਗ 98% ਹਨ।
16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਅਤੇ ਦੋ ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਸ ਗੁਰੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਘੜੀ ਗਈ। ਅੱਜ ਸਿੱਖ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਲਗਭਗ 58% ਹਨ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ 2.5–3 ਕਰੋੜ।
ਜੈਨ, ਬੋਧੀ, ਈਸਾਈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜੰਮੀਆਂ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰਾਂ: ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ, ਸਿੰਘ ਸਭਾ, ਅਹਿਮਦੀਆ, ਆਦਿ ਧਰਮ ਅਤੇ ਹੋਰ।
ਕੌਣ ਕੀ ਮੰਨਦਾ ਸੀ, 1881–1941
ਸਾਂਝੀ ਧਰਤੀ
1947 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ- ਸਭ ਲਈ ਦਰਗਾਹਾਂ
- ਪਾਕਪਟਨ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀ ਵਰਗੀਆਂ ਸੂਫ਼ੀ ਦਰਗਾਹਾਂ, ਅਤੇ ਸਖ਼ੀ ਸਰਵਰ (ਲੱਖਦਾਤਾ ਪੀਰ) ਦੀ ਦਰਗਾਹ, 1947 ਤੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦੀਆਂ ਸਨ।
- ਇੱਕ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸੰਤ
- ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੂਫ਼ੀ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
- ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ
- ਸਿੱਖ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸੂਫ਼ੀ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਿਆ।
- ਸਹਿਜਧਾਰੀ ਅਤੇ ਨਾਨਕਪੰਥੀ
- ਬਹੁਤੇ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਬਣੇ ਬਿਨਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਸਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਜਾਉਂਦੇ ਸਨ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਤੋਂ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਖ਼ਾਨਿਆਂ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰਾਂ ਹੇਠ ਇਹ ਰਲਗੱਡ ਪਛਾਣਾਂ ਤਿੱਖੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ।
- ਕਵਿਤਾ
- ਹੀਰ, ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ ਅਤੇ ਸੱਸੀ ਪੁੰਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਲਿਖੇ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਬਰਾਬਰ ਪਿਆਰੇ।
ਲੋਕ
ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਬਾਨੀ। ਇੱਕ ਕਵੀ ਅਤੇ ਉਸਤਾਦ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ਾਤ-ਪਾਤ ਅਤੇ ਖੋਖਲੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਾਮ, ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਵੰਡ ਛਕਣ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਨਿਰੰਕਾਰ ਰੱਬ ਦੀ ਭਗਤੀ ਸਿਖਾਈ।
ਪਾਕਪਟਨ ਦੇ ਚਿਸ਼ਤੀ ਸੂਫ਼ੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵੱਡੇ ਕਵੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।
ਬਨਾਰਸ ਦਾ ਜੁਲਾਹਾ-ਕਵੀ ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਾਣੀ ਵਾਲਾ। ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੋਹਾਂ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਪਖੰਡ ਦਾ ਮਖ਼ੌਲ ਉਡਾਇਆ।
ਬਨਾਰਸ ਦਾ ਚਮੜੇ ਦਾ ਕਾਰੀਗਰ ਜਿਸ ਨੇ ਬੇਗਮਪੁਰਾ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਜ਼ਾਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸ਼ਹਿਰ, ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ। ਅੱਜ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਤਿਕਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਾਦਰੀ ਸੂਫ਼ੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇ ਮਿੱਤਰ। ਰਵਾਇਤ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਿਆ।
ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ। ਹਰ ਧਰਮ ਦੇ ਮੌਲਵੀਆਂ-ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਦਾ ਮਖ਼ੌਲ ਉਡਾਇਆ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ।
ਸਰਹਿੰਦ ਦਾ ਨਕਸ਼ਬੰਦੀ ਸੁਧਾਰਕ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਦੂਜੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦਾ ਮੁਜੱਦਿਦ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਕਬਰ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮੇਲ-ਜੋਲ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਪ੍ਰਤੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਪਿੱਛੇ ਉਸ ਦੇ ਘੇਰੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਇਸ ਸਬੰਧ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸੰਤ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਡੇਰਾ ਗ਼ਾਜ਼ੀ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਕੋਲ ਸੁਲੇਮਾਨ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਤਲਹਟੀ ਵਿੱਚ ਦਰਗਾਹ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ, ਸੁਲਤਾਨੀਏ, 1947 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਸਨ।
ਨਾਥ ਜੋਗੀਆਂ ਦੀ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਬਾਨੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਅਚਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਗੋਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ। ਮੱਧਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬ ਭਰ ਵਿੱਚ ਨਾਥ ਰਵਾਇਤ ਤਕੜੀ ਸੀ।
1875 ਵਿੱਚ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਦੇ ਬਾਨੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਤਕੜੀ ਹਮਾਇਤ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ, ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਨੇ ਡੀਏਵੀ ਕਾਲਜ ਬਣਾਏ।
1889 ਵਿੱਚ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕਾਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮਦੀਆ ਲਹਿਰ ਦੇ ਬਾਨੀ। ਅਹਿਮਦੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ 1974 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਿਮ ਐਲਾਨਿਆ।
ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਬਾਨੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰੰਕਾਰ ਰੱਬ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸਾਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜ ਸੱਦਿਆ।