ਪੰਜ ਪਾਣੀਆਂ ਦਾ ਮੈਨੀਫ਼ੈਸਟੋ

ਇਹ ਧਰਤੀ ਆਮ ਨਹੀਂ

ਬਰਫ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜ ਦਰਿਆ ਉੱਤਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਲਮ, ਚਨਾਬ, ਰਾਵੀ, ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ, ਅਤੇ ਖਲਵਾੜੇ ਵਰਗੇ ਪੱਧਰੇ ਮੈਦਾਨ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਗਾਰ ਵਿਛਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸੇ ਗਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਠੇ, ਨਪੀ-ਤੁਲੀ ਇੱਟ-ਇੱਟ ਨਾਲ, ਰਾਵੀ ਕੰਢੇ ਹੜੱਪਾ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਅਜੇ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਸੀ।

ਇੱਥੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸੂਕਤ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਗਾਏ ਗਏ। ਇੱਥੇ ਤਕਸ਼ਿਲਾ ਵਿੱਚ ਭਿਖਸ਼ੂਆਂ ਨੇ ਬੁੱਧ ਦਾ ਬਚਨ ਸਿਖਾਇਆ, ਅਤੇ ਯੂਨਾਨੀ ਆਏ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਲਈ ਰੁਕ ਗਏ। ਇੱਥੇ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਨੇ ਖੇਤ ਅਤੇ ਚਰਖੇ ਦੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਰੱਬ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ; ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਗਾਇਆ ਕਿ ਨਾ ਕੋਈ ਹਿੰਦੂ ਹੈ ਨਾ ਮੁਸਲਮਾਨ, ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੈ; ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਨੱਚਿਆ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਅਜਿਹੀ ਪਿਆਰ ਕਹਾਣੀ ਘੜੀ ਜੋ ਹਰ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਜ਼ਬਾਨੀ ਯਾਦ ਹੈ।

ਇਸ ਮੈਦਾਨ ਨੇ ਅੱਧੇ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦਾ ਢਿੱਡ ਭਰਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸੂਰਮੇ ਅਤੇ ਕਵੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਤਾਂਘ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਦਿਨੇ ਹਲ ਵਾਹੁਣਾ ਅਤੇ ਰਾਤੀਂ ਗਾਉਣਾ ਸਿੱਖਿਆ, ਇੱਕ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੰਦੂਰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖਿਆ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਪੀਰ ਦਾ ਦੀਵਾ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਦੇ ਨਾਲ ਬਾਲਣਾ ਸਿੱਖਿਆ। ਇਹੀ ਪੰਜਾਬ ਹੈ: ਨਾ ਕੋਈ ਸਰਹੱਦ, ਨਾ ਕੋਈ ਧਰਮ, ਸਗੋਂ ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇਕੱਠੇ ਜਿਊਣ ਦਾ ਇੱਕ ਢੰਗ।

ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹਰ ਰਾਹ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਿਆ

ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਮੀਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੀ ਸੀ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਇਆ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਯੂਨਾਨੀ, ਸ਼ਕ ਅਤੇ ਹੂਣ, ਗ਼ਜ਼ਨਵੀ ਅਤੇ ਗ਼ੌਰੀ, ਮੰਗੋਲ, ਮੁਗ਼ਲ, ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼: ਹਰ ਕੋਈ ਇਸ ਦੇ ਅੰਨ, ਇਸ ਦੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਗੱਭਰੂਆਂ ਲਈ ਖ਼ੈਬਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਜਾਂ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਆਇਆ। ਹਰ ਪੱਤਣ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਕੀਮਤ ਤਾਰੀ। ਇਸ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਲੁੱਟੇ ਗਏ ਅਤੇ ਮੁੜ ਵਸੇ, ਇਸ ਦੇ ਖੇਤ ਲਤਾੜੇ ਗਏ ਅਤੇ ਮੁੜ ਬੀਜੇ ਗਏ, ਇਸ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਮਹਿਸੂਲ ਲੱਗੇ, ਉਹ ਜਬਰੀ ਭਰਤੀ ਹੋਏ ਅਤੇ ਬਿਗਾਨੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮਰਨ ਭੇਜੇ ਗਏ।

ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਇਸ ਉੱਤੇ ਕਿਤੋਂ ਹੋਰ ਰਾਜ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਪੰਜਾਹ ਸਾਲ ਇਸ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਆਪ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਵੀ ਖੋਹ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਬਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹਿਰਾਂ ਕੱਢ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਣਕ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਹਰ ਜੰਗ ਲਈ, ਫ਼ਲੈਂਡਰਜ਼ ਤੋਂ ਗੈਲੀਪੋਲੀ ਤੋਂ ਬਰਮਾ ਤੱਕ, ਇਸ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਫ਼ੌਜੀ ਕੱਢੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਤਲਵਾਰ ਵਾਲੀ ਬਾਂਹ ਅਤੇ ਅੰਨ-ਭੰਡਾਰ ਕਿਹਾ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਖ਼ਰਚ ਦਿੱਤੇ।

ਸਭ ਤੋਂ ਬੇਰਹਿਮ ਵਾਰ

1947 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਓਪਰੇ ਬੰਦੇ ਨੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਕਦੇ ਵੇਖਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪੰਜ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਆਰ-ਪਾਰ ਲਕੀਰ ਖਿੱਚ ਦਿੱਤੀ। ਲਕੀਰ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਟੱਬਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਲੰਘੀ। ਦਸ ਲੱਖ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਉਹਨਾਂ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਉਜਾੜੇ ਗਏ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਾਦਿਆਂ ਨੇ ਬਣਾਏ ਸਨ। ਗੱਡੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਪਹੁੰਚੀਆਂ। ਖੂਹ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਤੀਹ ਮੀਲ ਦੂਰ ਭੈਣ-ਸ਼ਹਿਰ, ਵੱਖਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਗੇ।

ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਦੋ ਪੰਜਾਬ ਕੰਡਿਆਲੀ ਤਾਰ ਦੇ ਆਰ-ਪਾਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਤੱਕਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਬੋਲੀ ਦੋ ਲਿੱਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ-ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ। ਇੱਕ ਧਰਮ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸੁੰਨੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਗੁਰੂ ਦੇ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੀਰ ਦੀ ਮਜ਼ਾਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਵੀਜ਼ੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਧਰਤੀ ਕੀ ਬਣ ਗਈ ਹੈ

ਪੰਜਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਉੱਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਹਨ, ਸੰਧੀ ਨਾਲ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਵੇਚੇ ਜਾਂਦੇ; ਕੁਝ ਸਾਲ ਦੇ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਸੁੱਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਹਰ ਸਾਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾ ਲਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਕੌਮ ਨੂੰ ਰਜਾਇਆ ਉਹ ਰਸਾਇਣਾਂ ਨਾਲ ਥੱਕ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਰ ਪੱਤਝੜ ਸੜਦੀ ਪਰਾਲੀ ਦਾ ਧੂੰਆਂ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਲਟਕਦਾ ਹੈ। ਗੱਭਰੂ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਵਾਨੀਆਂ ਸੂਈ ਦੀ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੀਤ ਅਜੇ ਵੀ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਰਦੇਸਾਂ ਵਿੱਚ।

ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਮੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਘਰ ਦਾ ਰਾਹ

ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਮੋੜ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਨਕਸ਼ਾ ਮੁੜ ਖਿੱਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਕਦੇ ਇਸ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਂਝੇ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਸਾਂਝੇ ਤੰਦੂਰ ਵਿੱਚ; ਉਸ ਤ੍ਰਿੰਞਣ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਕੱਤਦੀਆਂ ਅਤੇ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ; ਉਸ ਲੰਗਰ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਵੀ ਬਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਕਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਭ ਰੋ ਪੈਂਦੇ।

ਪੰਜਾਬ ਉਦੋਂ ਮੁੜਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ, ਹੜੱਪਾ ਤੋਂ ਅੱਜ ਤੱਕ, ਲਕੀਰ ਦੇ ਦੋਹੀਂ ਪਾਸੀਂ। ਇਹ ਉਦੋਂ ਮੁੜਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਲਿੱਪੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਾਂ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਸੰਤਾਂ ਨੂੰ ਗਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੁਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਉਦੋਂ ਮੁੜਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਦਰਿਆ ਮੁੜ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਭਰ ਕੇ ਵਗਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਖੇਤ ਰਾਜ਼ੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਚਲੇ ਗਏ ਪੁੱਤ-ਧੀਆਂ ਘਰ ਮੁੜਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਜਾਣ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਐਟਲਸ ਉਸ ਵਾਪਸੀ ਲਈ ਇੱਕ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਭੇਟ ਹੈ: ਪੰਜ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ, ਪੂਰੀ ਸੁਣਾਈ, ਹਰ ਉਸ ਲਈ ਜਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ।