پنج پاݨیاں دا مینیفیسٹو

ایہہ دھرتی عام نہیں

برفاں توں پنج دریا اتردے ہن، جہلم، چناب، راوی، بیاس اتے ستلج، اتے کھلواڑے ورگے پدھرے میدان اتے آپݨی گار وچھا دندے ہن۔ اسے گار وچوں دنیا دے پہلے شہر اٹھے، نپی-تلی اٹ-اٹ نال، راوی کنڈھے ہڑپہ وچ، جدوں دھرتی دا بہتا حصہ اجے جنگل اتے شکار سی۔

ایتھے ویداں دے سبھ توں پراݨے سوکت دریاواں دے ناں لے کے گائے گئے۔ ایتھے تکشلا وچ بھکھشواں نے بدھ دا بچن سکھایا، اتے یونانی آئے اتے سݨن لئی رک گئے۔ ایتھے بابا فرید نے کھیت اتے چرکھے دی بولی وچ رب نال گل کیتی؛ گرو نانک نے گایا کہ نا کوئی ہندو ہے نا مسلمان، صرف اک ہے؛ بلھے شاہ بازار وچ نچیا اتے پچھیا کہ اوہ کوݨ ہے؛ اتے وارث شاہ نے اجہی پیار کہاݨی گھڑی جو ہر پنجابی نوں اج وی زبانی یاد ہے۔

ایس میدان نے ادھے مہاندیپ دا ڈھڈ بھریا ہے۔ ایس نے فوجاں نوں اوہناں دے سبھ توں سورمے اتے کویاں نوں اوہناں دی تانگھ دتی ہے۔ ایس دے لوکاں نے دنے ہل واہݨا اتے راتیں گاوݨا سکھیا، اک گلی وچ اک تندور سانجھا کرنا سکھیا، مسلمان پیر دا دیوا سکھ گوردوارے اتے ہندو مندر دے نال بالݨا سکھیا۔ اہی پنجاب ہے: نا کوئی سرحد، نا کوئی دھرم، سگوں پنج دریاواں دے کنڈھے اکٹھے جوݨ دا اک ڈھنگ۔

ہندوستان نوں جاندا ہر راہ ایس وچوں لنگھیا

کونک ایہہ امیر سی، اتے کونک ایہہ راہ وچ پیندی سی، ہر کوئی آیا۔ فارسی اتے یونانی، شک اتے ہن، غزنوی اتے غوری، منگول، مغل، افغان اتے انگریز: ہر کوئی ایس دے ان، ایس دے پاݨی اتے ایس دے گبھرواں لئی خیبر توں ہیٹھاں جاں دلی توں اپر آیا۔ ہر پتݨ اتے پنجاب نے قیمت تاری۔ ایس دے شہر لٹے گئے اتے مڑ وسے، ایس دے کھیت لتاڑے گئے اتے مڑ بیجے گئے، ایس دے لوکاں اتے مہسول لگے، اوہ جبری بھرتی ہوئے اتے بگانیاں جنگاں وچ مرن بھیجے گئے۔

ہزار سال ایس اتے کتوں ہور راج ہندا رہا۔ پنجاہ سال ایس نے لاہور توں آپݨے اتے آپ راج کیتا، اتے پھر اوہ وی کھوہ لیا گیا۔ انگریزاں نے بار وچ نہراں کڈھ کے ایس نوں کݨک نال بھر دتا، اتے سامراج دی ہر جنگ لئی، فلینڈرز توں گیلیپولی توں برما تک، ایس دے پنڈاں وچوں فوجی کڈھے۔ اوہناں نے ایس نوں تلوار والی بانہ اتے ان-بھنڈار کہا، اتے دوویں خرچ دتے۔

سبھ توں بیرہم وار

1947 وچ اک اوپرے بندے نے، جس نے پنجاب کدے ویکھیا وی نہیں سی، پنج ہفتیاں وچ ایس دے آر-پار لکیر کھچ دتی۔ لکیر کھیتاں وچوں، پنڈاں وچوں، ٹبراں دے وچکاروں لنگھی۔ دس لکھ لوک مارے گئے اتے اک کروڑ اوہناں گھراں توں اجاڑے گئے جو اوہناں دے دادیاں نے بݨائے سن۔ گڈیاں لاشاں نال بھریاں پہنچیاں۔ کھوہ عورتاں نال بھر گئے۔ لاہور اتے امرتسر، تیہ میل دور بھیݨ-شہر، وکھرے دیشاں وچ جاگے۔

ادوں توں دو پنجاب کنڈیالی تار دے آر-پار اک-دوجے ول تکدے ہن۔ اک بولی دو لپیاں وچ لکھی جاندی ہے جو اک-دوجی نوں پڑھ نہیں سکدیاں۔ اک دھرم دے استھان دوجے پاسے سنے کھڑھے ہن، اتے شردھالواں نوں آپݨے ہی گرو دے جنم استھان، آپݨے ہی پیر دی مزار دے درشناں لئی ویزے چاہیدے ہن۔

دھرتی کی بݨ گئی ہے

پنجاں دریاواں اتے بنھ ہن، سندھی نال ونڈے ہوئے اتے ہیٹھاں ول ویچے جاندے؛ کجھ سال دے کئی مہینے سکے رہندے ہن۔ پاݨی ہر سال تھوڑھا ہور ڈونگھا لہ جاندا ہے۔ جنہاں کھیتاں نے اک قوم نوں رجایا اوہ رسائݨاں نال تھک گئے ہن، اتے ہر پتجھڑ سڑدی پرالی دا دھوناں اوہناں اتے لٹکدا ہے۔ گبھرو جہازاں اتے چڑھ کے چلے جاندے ہن اتے جوانیاں سوئی دی بھیٹ چڑھ جاندیاں ہن۔ گیت اجے وی گائے جاندے ہن، پر ودھ توں ودھ پردیساں وچ۔

ایس وچوں کجھ وی مٹی وچ نہیں لکھیا سی۔ ایہہ پنجاب نال کیتا گیا، اتے ایہہ موڑیا جا سکدا ہے۔

گھر دا راہ

پنجاب نوں موڑ لیاوݨ لئی سانوں نقشہ مڑ کھچݨ دی لوڑ نہیں۔ ایس دی شان کدے ایس دے راجیاں وچ نہیں سی۔ ایہہ سانجھے چلھے وچ سی، سانجھے تندور وچ؛ اوس ترننݨ وچ جتھے ہر دھرم دیاں کڑیاں کتدیاں اتے گاوندیاں سن؛ اوس لنگر وچ جتھے کوئی وی بہ سکدا ہے؛ اوس قصے وچ جس اتے ہندو، مسلمان اتے سکھ سبھ رو پیندے۔

پنجاب ادوں مڑدا ہے جدوں اسیں ایس دی پوری کہاݨی جاݨدے ہاں، ہڑپہ توں اج تک، لکیر دے دوہیں پاسیں۔ ایہہ ادوں مڑدا ہے جدوں اسیں اک-دوجے دی لپی پڑھدے ہاں، اک-دوجے دے سنتاں نوں گاوندے ہاں، اتے اک-دوجے دے میلیاں وچ تردے ہاں۔ ایہہ ادوں مڑدا ہے جدوں دریا مڑ صاف اتے بھر کے وگدے ہن، جدوں کھیت رازی ہندے ہن، جدوں چلے گئے پت-دھیاں گھر مڑدے ہن، جاں جتھے وی جاݨ پنجاب نوں نال لے جاندے ہن۔

ایہہ ایٹلس اوس واپسی لئی اک نکی جہی بھیٹ ہے: پنج پاݨیاں دی دھرتی، پوری سݨائی، ہر اوس لئی جس نے کدے ایس نوں پیار کیتا۔