بولی اتے لپیاں

پنجابی سلطنت توں بعد دیاں صدیاں وچ میداناں دیاں بولچال دیاں بولیاں توں پنپی، اتے ایس دا پہلا وڈا کوی تیرھویں صدی وچ پاکپتن دا بابا فرید سی۔ ایس دیاں اپ-بولیاں لاہور اتے امرتسر دی ماجھی، جو میاری بولی دا آدھار ہے، توں لے کے پورب دی دوابی اتے ملوئی، بار دی جھنگوچی، پٹھار دی پوٹھوہاری، پشاور دی ہندکو اتے ملتان دی سرائکی تک پھیلیاں ہن۔

بولݨ والے بناں سوچے اپ-بولیاں دے آر-پار تردے ہن: عالم لوہار دے گیت، وارث شاہ دے قصے اتے لاہور دیاں فلماں پشاور توں دلی تک سمجھیاں جاندیاں ہن۔

ماجھی، لاہور اتے امرتسر دی پنجابی، دوہیں پاسیں میاری بولی دی نینہ ہے۔ دوابی بیاس اتے ستلج وچکار بولی جاندی ہے، ملوئی ستلج توں دکھݨ ول، اتے پوادھی روپڑ اتے موہالی دے دوالے۔ لہندے ول اپبولیاں اوس وچ رلدیاں جاندیاں ہن جسنوں بھاشا-وگیانی لہندی کہندے ہن: باراں وچ جھنگوی اتے شاہپری، پٹھار اتے دھنی اتے پوٹھوہاری، پشاور اتے ہزارے دوالے ہندکو، اتے دکھݨ-پچھم وچ ملتان اتے بہاولپر دوالے سرائکی، جسنوں ہݨ اکثر وکھری بولی گݨیا جاندا ہے۔

گرداسپر دا پینڈو اتے ملتان دا پینڈو تھوڑھی کوشش نال اک-دوجے دی گل سمجھ لیندے ہن؛ گیت، اکھاݨ اتے قصے سبھ دے سانجھے ہن۔

سندھ دی نا-پڑھی گئی لپی توں بعد پنجاب دی سبھ توں پراݨی لکھت کھروشٹھی ہے، جو سجے توں کھبے لکھی جاندی، فارسی سامراج نال آئی اتے لگبھگ چوتھی صدی ق م توں گندھار اتے ٹیکسلا وچ ورتی گئی: شاہبازگڑھی اتے مانسہرا وکھے اشوک دے شلالیکھ اسے وچ اکرے ہن۔ براہمی، جو کھبے توں سجے لکھی جاندی، پورب توں آئی اتے بھارت دی لگبھگ ہر لپی دی جݨنی ہے۔

براہمی توں شاردا بݨی، جو کشمیر اتے پہاڑاں وچ ورتی گئی، اتے شاردا توں پنجاب دے وپاریاں اتے ہٹی والیاں دیاں لنڈے جاں 'بناں پوچھ' والیاں لپیاں، اتے پہاڑاں وچ ٹاکری۔ 16ویں صدی وچ گرو انگد ولوں سنواری گورمکھی انھاں وچوں اگی، جدک شاہ مکھی فارسی اتے عربی اکھراں نال آئی۔

گورمکھی، 'گرو دے مکھ توں'، سولھویں صدی وچ، روایت انسار گرو انگد ولوں، پنجاب دے وپاریاں اتے لکھاریاں دیاں لنڈا اتے شاردا لپیاں توں گھڑی گئی۔ ایہہ سکھ دھرم گرنتھ دی لپی بݨی، اتے 1967 دے پنجاب سرکاری بھاشا ایکٹ توں ایہہ چڑھدے پنجاب دی سرکاری لپی ہے۔

گورمکھی کھبے توں سجے لکھی جاندی ہے، دیوناگری وانگ اپر لکیر نال، اتے ایس دے اکھر اوڑا، ایڑا اتے ایڑی نال شروع ہندے اک متھے کرم وچ پڑھے جاندے ہن۔

شاہ مکھی، 'شاہ دے مکھ توں'، پنجابی لئی ڈھالی گئی فارسی-عربی لپی ہے، جو وہندی نستالیک شیلی وچ سجے توں کھبے لکھی جاندی ہے۔ صدیاں توں صوفیاں اتے کساکاراں نے ایس نوں پنجابی کوتا لئی ورتیا ہے، اتے ایہہ پاکستان وچ پنجابی دی لپی ہے۔

پاکستان وچ پنجاب دیاں سرکاری بولیاں اردو اتے انگریزی ہن؛ پنجابی، بھاویں صوبے دے بہتے لوکاں دی ماں-بولی ہے، سکولاں وچ ناں-ماتر تھاں رکھدی ہے، اتے کارکن لمے سمیں توں ایس نوں پڑھاوݨ دی منگ کردے آئے ہن۔

ویہویں صدی وچ بولی ونڈ دی لکیر بݨ گئی۔ 1951 اتے 1961 دیاں مردمشماریاں وچ، پنجابی صوبے دی مہم دوران، پوربی پنجاب دے بہتے پنجابی ہندواں نے آپݨی ماں-بولی ہندی لکھوائی، اتے 1966 وچ صوبہ بولی دیاں لیہاں اتے ونڈیا گیا۔ پاکستان وچ سرائکی لہر دا کہݨا ہے کہ سرائکی وکھری بولی ہے اتے اوہ دکھݨ-پچھم دے وکھرے صوبے دی منگ کردی ہے۔

ایس سبھ دے باوجود، لاہور دے فلمی گیت دی اتے لدھیاݨے دے ویاہ دی پنجابی اکو بولی ہے۔