ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ

ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਤਖ਼ਤ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਸਾਰਿਆ: ਪੰਥ ਦੀ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸੱਤਾ ਦਾ ਅਸਥਾਨ। ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਢਾਹਿਆ, ਮੁੜ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ, 1984 ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਗੋਲੇ ਵਰ੍ਹਾਏ, ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪ ਇਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਉਸਾਰਿਆ।

ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਤੇ ਚਾਰ ਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਦਾਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਵਾਲੇ ਕਲਸ਼ ਹਨ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਚਿਖਾ ਉੱਤੇ ਸੜ ਮਰੀਆਂ; ਸਿੱਖ, ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਮੇਲ ਵਿੱਚ ਉਸਾਰੀ ਗਈ।

ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਨੇ ਉਸਾਰਿਆ ਅਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਮੁੜ ਉਸਾਰਿਆ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ, ਹੁਣ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ।

ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਮਹਿਲ ਅਤੇ ਬਾਗ਼, ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਗ਼ ਵਾਂਗ ਵਿਉਂਤਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।

ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਦੌਰ ਦੀ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਹਵੇਲੀ ਜੋ ਲਗਭਗ ਪੂਰੀ ਬਚੀ ਹੈ, ਰੰਗੀਆਂ ਛੱਤਾਂ, ਉੱਕਰੇ ਝਰੋਖਿਆਂ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਦੇ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ।

ਫੂਲਕੀਆਂ ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹੇਬੰਦ ਮਹਿਲ, ਜੋ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਰੰਗੇ ਹੋਏ ਹਾਲਾਂ ਅਤੇ ਝਾੜ-ਫ਼ਾਨੂਸਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰਬਾਰ ਹਾਲ ਨਾਲ।

ਲਾਹੌਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਕੋਲ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮਸੀਤ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਮਸੀਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਰਹੀ।

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਜੀ ਹੋਈ ਮੁਗ਼ਲ ਮਸੀਤ, ਅੰਦਰੋਂ ਬਾਹਰੋਂ ਕਾਸ਼ੀਕਾਰੀ ਟਾਈਲਾਂ ਅਤੇ ਰੰਗੇ ਪਲੱਸਤਰ ਨਾਲ ਢਕੀ ਹੋਈ।

ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦਾ ਤਲਾਬਾਂ ਅਤੇ ਫ਼ੁਹਾਰਿਆਂ ਵਾਲਾ ਪੌੜੀਦਾਰ ਬਾਗ਼, ਰਾਵੀ ਤੋਂ ਨਹਿਰ ਰਾਹੀਂ ਪਾਣੀ ਲੈਂਦਾ, ਲਾਹੌਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਸਮੇਤ ਇੱਕ ਆਲਮੀ ਵਿਰਾਸਤੀ ਥਾਂ।

ਮੁਲਤਾਨ ਉੱਤੇ ਉੱਚਾ ਉੱਠਦਾ ਵੱਡਾ ਅੱਠ-ਨੁੱਕਰਾ ਮਕਬਰਾ, ਨੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਚਿੱਟੀਆਂ ਟਾਈਲਾਂ ਦੀਆਂ ਪੱਟੀਆਂ ਵਾਲਾ।

ਲੂਣ ਪਹਾੜੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਤਲਾਅ ਦੁਆਲੇ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾਂ ਦਾ ਝੁਰਮਟ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ।

ਲਗਭਗ 1,450 ਫ਼ੁੱਟ ਲੰਮੀ ਕੰਧ, ਹਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ, ਚੌਗਾਨ, ਸ਼ਿਕਾਰ, ਫ਼ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਅਤੇ ਅਜਗਰਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਈਲ-ਤਸਵੀਰਾਂ ਨਾਲ ਢਕੀ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਵੇਲੇ ਬਣੀ।

ਲੂਣ ਪਹਾੜੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਿਲ੍ਹਾ, ਗੱਖੜਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਅਤੇ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਬਣਾਇਆ।

ਉਹ ਮੀਨਾਰ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਤਲਾਅ ਜੋ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਿਕਾਰਗਾਹ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਹਿਰਨ ਮਨਸਰਾਜ ਲਈ ਬਣਵਾਏ।

ਟੈਕਸਲਾ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਤੂਪ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸ਼ੋਕ ਨੇ ਇਹ ਬੁੱਧ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਉੱਤੇ ਬਣਵਾਇਆ, ਇੱਕ ਮੱਠ ਦੀਆਂ ਕੋਠੜੀਆਂ ਅਤੇ ਪੂਜਾ-ਘਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ।

ਕਾਂਗੜੇ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੇਤਲੇ ਪੱਥਰ ਦੀ ਇੱਕੋ ਧਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਤਰਾਸ਼ਿਆ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਮੂਹ।

ਵੈਦਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਵਜੋਂ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਮੰਦਰ, ਜੋ 1204 ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੇ ਬਣਵਾਇਆ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਇੱਥੇ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਰਾਵੀ ਪਾਰ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਚਾਰਦੀਵਾਰੀ ਵਾਲੇ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਮਕਬਰਾ, ਲਾਲ ਰੇਤਲੇ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੀ ਜੜਤ ਅਤੇ ਚਾਰ ਉੱਚੇ ਮੀਨਾਰਾਂ ਨਾਲ।

ਲਾਹੌਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਿਆਂ ਵਾਲਾ ਮਹਿਲ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਉੱਭਰੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨਾਲ ਢਕੀਆਂ ਹਨ।

ਨੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਚਿੱਟੀਆਂ ਟਾਈਲਾਂ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਇੱਕ ਅੱਠ-ਨੁੱਕਰਾ ਮਕਬਰਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਹੜ੍ਹ ਰੋੜ੍ਹ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ, ਉੱਚ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸੂਫ਼ੀ ਕਸਬੇ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ।

ਉਸ ਘਰ ਦੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਿੱਥੇ 1469 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਰਾਇ ਭੋਇ ਦੀ ਤਲਵੰਡੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਹੁਣ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਹੈ।

ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਦੁਆਲੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪੰਜੇ ਦੀ ਛਾਪ ਹੈ, ਸੂਫ਼ੀ ਵਲੀ ਕੰਧਾਰੀ ਦੀ ਪਹਾੜੀ ਹੇਠਲੇ ਚਸ਼ਮੇ ਦੇ ਨਾਲ।

ਰਾਵੀ ਕੰਢੇ ਉਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਖੇਤੀ ਕਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਆਖ਼ਰੀ ਅਠਾਰਾਂ ਸਾਲ ਬਿਤਾਏ, ਅਤੇ 1539 ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ। 2019 ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਯਾਤਰੀ ਬਿਨਾਂ ਵੀਜ਼ੇ ਦੇ ਇੱਕ ਲਾਂਘੇ ਰਾਹੀਂ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਰੋਵਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੇ ਕੰਢੇ।

ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਿਖੇ ਪਹਾੜੀ ਉੱਤੇ ਉਹ ਤਖ਼ਤ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 1699 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਾਜਿਆ।

ਨੌਂ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਅੱਠਕੋਣਾ ਬੁਰਜ, ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਇਮਾਰਤ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।

ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਬਣਵਾਈ ਬਾਉਲੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਪਾਣੀ ਤੱਕ ਚੁਰਾਸੀ ਪੌੜੀਆਂ ਹਨ, ਹਰ ਜ਼ਾਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੀ।

ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਿੱਥੇ 1606 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ; ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਮਾਧ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹੈ।

ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਰੋਵਰ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹਾ ਦੁਰਗਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ-ਨਰਾਇਣ ਦਾ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ, ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੁਨਹਿਰੀ ਗੁੰਬਦ ਸਮੇਤ ਬਣਿਆ।

ਮਰਦਾਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਟਿੱਬੇ ਉੱਤੇ ਬੋਧੀ ਮੱਠ, ਗੰਧਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੂਰਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਤੂਪ ਵਾਲਾ ਵਿਹੜਾ, ਭਿਕਸ਼ੂਆਂ ਦੀਆਂ ਕੋਠੜੀਆਂ ਅਤੇ ਸਭਾ ਹਾਲ ਅਜੇ ਵੀ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ।

ਲੂਣ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਉੱਤੇ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਹੀ ਕਾਲ ਦੇ ਉੱਚੇ, ਤਹਿਦਾਰ ਮੰਦਰ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ।

ਜੇਹਲਮ ਨੇੜੇ ਗੋਰਖਨਾਥ ਦੇ ਕੰਨਪਾਟੇ ਜੋਗੀਆਂ ਦਾ ਪਹਾੜੀ ਉੱਤੇ ਮੱਠ, ਜਿੱਥੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਭਗਤੀ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਹੀਰ ਵਿੱਚ ਰਾਂਝਾ ਕੰਨ ਪੜਵਾਉਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸੁਹਰਵਰਦੀ ਔਲੀਏ ਦਾ ਚੌਰਸ ਇੱਟਾਂ ਦਾ ਮਕਬਰਾ, ਅੱਠਕੋਣੇ ਘੇਰੇ ਅਤੇ ਗੁੰਬਦ ਸਮੇਤ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੁਲਤਾਨ ਨੂੰ ਸੂਫ਼ੀਮਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣਾਇਆ।

ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਵਾਲੀ ਮੁਗ਼ਲ ਮਸਜਿਦ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਮਾਂ ਲਈ ਬਣੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਗੁੰਬਦ ਚਿੱਤਰੇ ਫੁੱਲਾਂ, ਗੁਲਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਜਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਢਕੇ ਹਨ।

'ਸੁਨਹਿਰੀ ਮਸਜਿਦ', ਅੰਦਰੂਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਦੁਕਾਨਾਂ ਦੇ ਥੜ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਬਣੀ, ਤਿੰਨ ਸੁਨਹਿਰੀ ਗੁੰਬਦਾਂ ਸਮੇਤ।

ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਵੱਲੋਂ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅੰਦਰ ਬਣਵਾਇਆ ਫ਼ਾਰਸੀ ਢੰਗ ਦਾ ਆਮ ਹਮਾਮ, ਠੰਢੇ, ਕੋਸੇ ਅਤੇ ਗਰਮ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੇ ਕਮਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚਿੱਤਰੀਆਂ ਡਾਟਾਂ ਸਮੇਤ।

'ਚਾਰ ਬੁਰਜ', ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਮਿਟ ਚੁੱਕੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਗ਼ ਦਾ ਟਾਈਲਾਂ ਵਾਲਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ।

ਮਲਿਕਾ ਨੂਰਜਹਾਂ ਦਾ ਮਕਬਰਾ, ਰਾਵੀ ਪਾਰ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਨੇੜੇ, ਜੋ ਕਦੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਦੀ ਜੜਾਈ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਸੀ ਜੋ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਾਹ ਲਈ ਗਈ।

ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਵੱਡਾ ਅਜਾਇਬਘਰ, ਮਾਲ ਉੱਤੇ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਨਕਸ਼ਾ ਬਣਾਈ ਲਾਲ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਰੱਖਦਾ ਬੁੱਧ, ਗੰਧਾਰ ਮੂਰਤੀਕਲਾ, ਸਿੱਖ ਕਾਲ ਦੇ ਸ਼ਸਤਰ, ਸਿੱਕੇ ਅਤੇ ਲਘੂ ਚਿੱਤਰ ਹਨ।

ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੇ ਸੁਧਾਰਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਾਲਜ, ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਕਸ਼ਾ ਬਣਾਈ ਗੁੰਬਦਾਂ ਵਾਲੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਇਮਾਰਤ ਸਮੇਤ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ।

ਲਾਇਲਪੁਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਘੰਟਾ ਘਰ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਯੂਨੀਅਨ ਜੈਕ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਉੱਤੇ ਅੱਠ ਬਾਜ਼ਾਰ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ: ਚਨਾਬ ਨਹਿਰੀ ਬਸਤੀ ਦਾ ਮੰਡੀ ਸ਼ਹਿਰ।

ਵਰਸਾਈ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਉੱਤੇ ਬਣਿਆ ਮਹਿਲ, ਜੋ ਕਪੂਰਥਲੇ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਜਗਤਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲਈ ਇੱਕ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।

ਇਤਾਲਵੀ ਢੰਗ ਦਾ ਮਹਿਲ, ਨਵ-ਕਲਾਸੀਕੀ ਮੂਹਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਗੁੰਬਦਾਂ ਸਮੇਤ, ਜੋ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਦੇ ਨਵਾਬ ਸਾਦਿਕ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਚੌਥੇ ਲਈ ਬਣਿਆ।

ਚਾਲੀ ਵੱਡੇ ਬੁਰਜਾਂ ਵਾਲਾ ਚੌਰਸ ਕਿਲ੍ਹਾ, ਜੋ ਚੋਲਿਸਤਾਨ ਮਾਰੂਥਲ ਦੀ ਰੇਤ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੀਲਾਂ ਤੋਂ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।

A great Buddhist stupa of the Kushan age on the plain south of Rawalpindi. Ranjit Singh's general Ventura dug into it in 1830 and found relic boxes and Kushan and Roman coins.

The citadel of Lahore, rebuilt in brick by Akbar and enlarged by every ruler after him, Mughal and Sikh. With the Shalimar Gardens it became a World Heritage Site in 1981.

The shrine of Ali Hujwiri, Data Ganj Bakhsh, author of the Kashf al-Mahjub, the oldest Persian book on Sufism; today one of the largest shrines in South Asia.

At the urs each year pilgrims crowd through its Bihishti Darwaza, the 'gate of paradise', opened only for those days.

The tomb of Nur Jahan's brother and Shah Jahan's father-in-law, next to Jahangir's. Its marble and tile were stripped in the Sikh period for buildings in Lahore and Amritsar.

A hilltop fort of the Hindu Shahis guarding a pass in the Salt Range, taken by Mahmud of Ghazni. Here the scholar al-Biruni measured the dip of the horizon from the hill to work out the size of the Earth.

Built by Akbar to guard the Grand Trunk Road's crossing of the Indus. Ranjit Singh's army took it from the Afghans in 1813.

One of the oldest forts in India still standing, where Razia Sultan, the first woman to rule from Delhi, was held prisoner in 1240.

Built for the Maharaja of Kapurthala on the model of the great mosque of Marrakesh, for the Muslim subjects of a Sikh state.

Built where the younger Sahibzade and Mata Gujri were put to death in December 1704. The Shaheedi Jor Mela draws vast crowds here every December.

Where Guru Gobind Singh stayed in 1705–06 and prepared the final edition of the Guru Granth Sahib; recognised as the fifth Takht in 1966.

The birthplace of Guru Gobind Singh in 1666. The old building fell in the earthquake of 1934 and was rebuilt in the 1950s.

Where Guru Gobind Singh died in 1708. Maharaja Ranjit Singh paid for the building of the present gurdwara in the 1830s.

A village mosque built over fifty years by a local landowner with craftsmen from across Pakistan, given the Aga Khan Award for Architecture in 1986.

A walled inn on the imperial road, built in Nur Jahan's name, with carved sandstone gateways of elephants, horsemen and birds.

Brick pillars marking each kos, about three kilometres, on the Mughal imperial road from Lahore to Delhi and beyond. Dozens still stand in the fields beside the highway.