ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ · ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ
ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਦੁਆਲੇ ਵਸਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਉਸਾਰਿਆ, ਪੰਜ ਤਖ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਲਗਭਗ 1577 ਵਿੱਚ ਮਾਝੇ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਢਾਬ ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਵਸਾਇਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵਪਾਰਕ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਸਰੋਵਰ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਸਰੋਵਰ।
ਇਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬਣਵਾਇਆ ਅਤੇ 1604 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਥੜ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਇੱਕ ਪੁਲ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਾਲਾ, ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਨੀਵਾਂ ਤਾਂ ਜੋ ਹਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰਨਾ ਪਵੇ। 1757 ਅਤੇ 1762 ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਢਾਹਿਆ, 1764 ਤੋਂ ਮਿਸਲਾਂ ਨੇ ਮੁੜ ਉਸਾਰਿਆ, ਅਤੇ 1830ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਉੱਪਰਲੀਆਂ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਨੂੰ ਸੁਨਹਿਰੀ ਤਾਂਬੇ ਨਾਲ ਮੜ੍ਹਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਂ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਹੈ, ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਤਖ਼ਤ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 1606 ਵਿੱਚ ਉਸਾਰਿਆ, ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਮੀਰੀ ਦੀ ਗੱਦੀ।
ਸ਼ਹਿਰ ਮੰਦਰ ਦੁਆਲੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਟੜਿਆਂ, ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੁੰਗਿਆਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵਸਿਆ। 1919 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲੇ ਬਾਗ਼ ਨੇ ਉਹ ਕਤਲੇਆਮ ਵੇਖਿਆ ਜਿਸ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸਮੂਹ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰੈਫ਼ਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਅੱਜ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਤਾਜ ਮਹਿਲ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਲੰਗਰ ਰੋਜ਼ ਇੱਕ ਲੱਖ ਤੱਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਛਕਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਲੋਕ
ਬੈਂਕ ਮੈਨੇਜਰ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਦੇ ਖੋਜੀ ਬਣੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਗੁਪਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਾੜੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲਾਵਾਰਸ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਲੱਭੇ। 1995 ਵਿੱਚ ਅਗਵਾ ਕਰਕੇ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਗਏ।
ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਜਿਸ ਨੇ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੈਕ ਥੰਡਰ II ਅਤੇ 1991–95 ਦੀ ਖਾੜਕੂਵਾਦ-ਵਿਰੋਧੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਹਮਾਇਤੀ ਉਸ ਨੂੰ ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਮੁਕਾਉਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਇਸ ਦੀਆਂ ਵਧੀਕੀਆਂ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਨੁਕਤਾਚੀਨੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ, 'ਹਿੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ'। ਆਨੰਦਪੁਰ ਵਸਾਇਆ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਦੇ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਰੱਖਣ ਦੇ ਹੱਕ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ 1675 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸੀਸ ਦਿੱਤਾ।
ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ। ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਬਣਾਇਆ, ਚਾਲੀ ਸਾਲ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਸੋਨਾ ਚੜ੍ਹਾਇਆ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦਾ ਗਾਇਕ ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਣਿਆ।
ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਦੀਵੀ, ਜਿਊਂਦਾ ਗੁਰੂ: ਛੇ ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਕੋਈ ਤੀਹ ਹੋਰ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ 1,430 ਅੰਗ, 31 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦਾ ਭਲਵਾਨ ਜੋ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਕੁਸ਼ਤੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਚੈਂਪੀਅਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਫ਼ਿਲਮੀ ਸਿਤਾਰਾ ਬਣਿਆ।
ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਦੁੱਰਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਬਾਨੀ, ਜਿਸ ਨੇ 1748 ਤੋਂ 1767 ਵਿਚਕਾਰ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਅੱਠ ਜਾਂ ਨੌਂ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ, ਪਾਣੀਪਤ ਵਿੱਚ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਿਆ ਅਤੇ ਦੋ ਵਾਰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਢਾਹਿਆ।
ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਬਣਾਇਆ, 1604 ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਬਣੇ, 1606 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਗਏ।
ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ। ਦੁਨਿਆਵੀ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਅਧਿਕਾਰ ਲਈ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ, ਮੀਰੀ ਅਤੇ ਪੀਰੀ, ਪਹਿਨੀਆਂ, ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀਆਂ ਸਿੱਖ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜੀਆਂ।
ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਯੋਧਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦ ਮਿਸਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਸੱਤਰ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਬੇਅਦਬੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਚੜ੍ਹੇ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਦੇ ਕੋਲ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।
ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਬਾਨੀ। ਲਾਵਾਂ ਰਚੀਆਂ, ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਚਾਰ ਸ਼ਬਦ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦਾ ਸਪਿੰਨਰ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸਪਿੰਨ ਚੌਕੜੀ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਕਪਤਾਨ।
ਸਨਮਾਨਿਤ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ, ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਪਹਿਲਾਂ ਬਰਖ਼ਾਸਤ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸਮੂਹ ਦੀ ਮੋਰਚਾਬੰਦੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜਿਸ ਨੇ 1909 ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਸਰ ਵਿਲੀਅਮ ਕਰਜ਼ਨ ਵਾਇਲੀ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰੀ ਅਤੇ ਪੈਂਟਨਵਿਲ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਚੜ੍ਹਿਆ।
ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪਿਤਾਮਾ: ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਕਵੀ, ਨਾਵਲਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਣਾ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਆਧੁਨਿਕ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਸਿੱਖ ਜੋ ਪੰਜ ਹੋਰ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਦਾ ਤਿਲਕ ਲਾਉਣ ਤੱਕ ਜਿਊਂਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਨ।
ਨਿਹੰਗ ਆਗੂ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਨੈਤਿਕ ਭੁੱਲ ਲਈ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੋਰੜਿਆਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ। ਨੌਸ਼ਹਿਰੇ ਵਿੱਚ ਹੱਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।
ਚਾਰ ਦਹਾਕੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਆਗੂ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ, ਵੰਡ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੌਰਾਨ।
ਦਮਦਮੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਬੀੜ ਦੇ ਲਿਖਾਰੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਗ੍ਰੰਥੀ, ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਬੰਦ-ਬੰਦ ਕੱਟੇ ਗਏ।
1913 ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਬਾਨੀ ਪ੍ਰਧਾਨ। ਨਾਕਾਮ ਬਗ਼ਾਵਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੋਲਾਂ ਸਾਲ ਜੇਲ੍ਹ ਕੱਟੀ।
ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਲਿਖਾਰੀ ਅਤੇ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਰਚੇਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਕਿਹਾ।
ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਾਦਰੀ ਸੂਫ਼ੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇ ਮਿੱਤਰ। ਰਵਾਇਤ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਿਆ।
ਸੁਧਰਿਆ ਹੋਇਆ ਡਾਕੂ ਜੋ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਦਲੇਰ ਜਰਨੈਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣਿਆ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਖੋਹੇ ਦੋ ਘੋੜੇ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ।
ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਜਿਸ ਨੇ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਅਖ਼ਬਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੈਂਕ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਸੀ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਦੌਲਤ ਇੱਕ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਲਈ ਛੱਡ ਗਿਆ।
ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਇੱਕ ਛੱਡੇ ਹੋਏ ਅਪਾਹਜ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਚੁੱਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਪਿੰਗਲਵਾੜਾ ਬਣਾਇਆ, ਅਪਾਹਜਾਂ ਅਤੇ ਬੇਸਹਾਰਿਆਂ ਦਾ ਘਰ।
ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਮੁਲਤਾਨ ਤੱਕ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਤਕੜੀ ਬਣਾਇਆ। ਵੱਡੀ ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ ਤੋਪ ਭੰਗੀਆਂ ਨੇ ਖੋਹੀ ਅਤੇ ਚਿਰਾਂ ਤੱਕ ਭੰਗੀਆਂ ਵਾਲੀ ਤੋਪ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਗਈ।
ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਚੌਦ੍ਹਵੇਂ ਮੁਖੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਵੱਲ ਮੁੜ ਸੱਦਿਆ, ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 6 ਜੂਨ 1984 ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।
ਉਹ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂ ਜਿਸਨੇ ਮਰਨ ਵਰਤਾਂ, ਭਾਰੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾਉਣ ਦੇ ਪ੍ਰਣ ਨਾਲ 1966 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਮੋਰਚਾ ਜਿੱਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।
ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1921 ਦੇ 'ਚਾਬੀਆਂ ਦੇ ਮੋਰਚੇ' ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਤੋਸ਼ੇਖ਼ਾਨੇ ਦੀਆਂ ਚਾਬੀਆਂ ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ।
ਵਾਂ ਪਿੰਡ ਦਾ ਕਿਸਾਨ ਜੋ ਭੱਜੇ ਫਿਰਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਦਿੰਦਾ ਸੀ; ਜਦੋਂ 1726 ਵਿੱਚ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜਨ ਆਈਆਂ, ਉਹ ਅਤੇ ਕੋਈ ਦੋ ਦਰਜਨ ਸਾਥੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਤੱਕ ਲੜੇ।
ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਆਗੂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੁੜ ਉਸਾਰੇ ਰਾਮ ਰੌਣੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਪਿਆ। 1783 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਤੱਕ ਧਾਵੇ ਕੀਤੇ।
1733 ਵਿੱਚ ਸੰਗਤ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਮੁਗ਼ਲ ਖ਼ਿਤਾਬ ਕਬੂਲਿਆ, ਫਿਰ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੂੰ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਅਤੇ ਤਰੁਣਾ ਦਲ ਵਿੱਚ ਜਥੇਬੰਦ ਕੀਤਾ।
ਕਨ੍ਹੱਈਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਕਤਵਰ ਸਰਦਾਰ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨੂੰਹ ਸਦਾ ਕੌਰ ਨੇ ਉਹ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ ਜਿਸ ਨੇ ਕਨ੍ਹੱਈਆਂ ਨੂੰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਾਥੀ ਬਣਾਇਆ।
ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1985 ਵਿੱਚ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤੇ ਉੱਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ। ਕੁਝ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬਾਅਦ ਖਾੜਕੂਆਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਅਮਰੀਕੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਸਿੱਖ ਸਾਬਕਾ ਫ਼ੌਜੀ, ਜਿਸਦੇ 1923 ਦੇ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਮੁਕੱਦਮੇ ਵਿੱਚ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਅਮਰੀਕੀ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦੇ।
ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ ਦੀ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਵਾਦੀ ਦਾ ਕਿਸਾਨ, ਜੋ 1956 ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਕਾਂਗਰਸ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਪਹਿਲਾ ਏਸ਼ੀਆਈ ਅਮਰੀਕੀ ਬਣਿਆ।
ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਬਾਬੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ, ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਵਾਰ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਹੈ।
1740 ਵਿੱਚ ਮਾਲੀਆ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆਏ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਨਾਚ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਮੱਸਾ ਰੰਘੜ ਦਾ ਸਿਰ ਵੱਢ ਦਿੱਤਾ।
ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬੇਰਾਖਾ ਛੱਡਣ ਦੀ ਥਾਂ, ਦਸੰਬਰ 1764 ਵਿੱਚ ਤੀਹ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਜਾ ਟਕਰਾਏ।
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹਾਸਲ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ, ਸੱਸੀ ਪੁੰਨੂੰ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਭਲਵਾਨ, ਪੰਜਾਹ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ ਅਜਿੱਤ ਅਤੇ 1910 ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਚੈਂਪੀਅਨ।
ਲੜਾਈਆਂ
ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ
ਭਾਰੀ ਦੋ-ਧਾਰਾ ਖੰਡਾ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ 1757 ਵਿੱਚ ਚਲਾਇਆ; ਇਹ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਸਾਂਭਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਕਾਲੀ ਨਿਹੰਗਾਂ ਦਾ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਫ਼ੌਲਾਦੀ ਚੱਕਰ, ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਦਸਤਾਰਾਂ, ਦੁਮਾਲਾ ਬੁੰਗਾ, ਉੱਤੇ ਤਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਜਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਨਾਲ ਛੋਟੀਆਂ ਕਟਾਰਾਂ ਅਤੇ ਫ਼ੌਲਾਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨ।
ਬਾਅਦ ਦੇ ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਹਿਲਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖੀਆਂ ਹੁਕਮ ਦੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਟਾਂ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਮੰਗੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਉੱਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਦੀ ਲਿਖਤ ਹੈ।
ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਰੰਗੇ ਫੁੱਲਾਂ, ਵੇਲਾਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹਨ, ਸੁਨਹਿਰੀ ਗਚ ਅਤੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੇ ਕੰਮ ਨਾਲ: ਭਾਈ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੱਕਾਸ਼ ਵਰਗੇ ਸਿੱਖ ਕਲਾਕਾਰ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ।
ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਇੱਕ ਪੁਲ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਹਰ ਜਾਤ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹਨ। ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਢਾਹਿਆ ਅਤੇ ਮੁੜ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੇਲੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਸੋਨਾ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਅਤੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਜੜਿਆ ਗਿਆ।
ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਤਖ਼ਤ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਸਾਰਿਆ: ਪੰਥ ਦੀ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸੱਤਾ ਦਾ ਅਸਥਾਨ। ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਢਾਹਿਆ, ਮੁੜ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ, 1984 ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਗੋਲੇ ਵਰ੍ਹਾਏ, ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪ ਇਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਉਸਾਰਿਆ।
ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਨੇ ਉਸਾਰਿਆ ਅਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਮੁੜ ਉਸਾਰਿਆ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ, ਹੁਣ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਮਹਿਲ ਅਤੇ ਬਾਗ਼, ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਗ਼ ਵਾਂਗ ਵਿਉਂਤਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।
ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸਮੂਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਜਾਇਬਘਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰ, 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ, ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਸਤਰ, ਸਿੱਕੇ ਅਤੇ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਹਨ।
ਮਾਂਗਟ ਦੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਭਾਈ ਬੰਨੋ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਇੱਕ ਨਕਲ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬੀੜ ਦੀ ਜਿਲਦ ਬੰਨ੍ਹਵਾਉਣ ਲਈ ਲਾਹੌਰ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਉਤਾਰਾ ਕਰ ਲਿਆ।
ਰਲੇਵੇਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਖ਼ਰੀਦਾਰਾਂ ਲਈ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਤਰਿਆ: ਘੁਮਿਆਰ, ਲਲਾਰੀ, ਮਾਸ਼ਕੀ, ਨਿਹੰਗ ਅਤੇ ਫ਼ਕੀਰ।
ਨੌਂ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਅੱਠਕੋਣਾ ਬੁਰਜ, ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਇਮਾਰਤ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਅਟੱਲ ਰਾਇ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।
ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੇ ਸੁਧਾਰਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਾਲਜ, ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਕਸ਼ਾ ਬਣਾਈ ਗੁੰਬਦਾਂ ਵਾਲੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਇਮਾਰਤ ਸਮੇਤ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ।
ਜੰਡਿਆਲਾ ਗੁਰੂ ਦੇ ਠਠੇਰੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਪਿੱਤਲ ਅਤੇ ਤਾਂਬੇ ਨੂੰ ਕੁੱਟ ਕੇ ਭਾਂਡੇ, ਥਾਲ ਅਤੇ ਲੰਗਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਕੜਾਹੇ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ; 2014 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਹੁਨਰ ਯੂਨੈਸਕੋ ਦੀ ਅਮੂਰਤ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੋਇਆ।
ਪਰਾਂਦਾਜਿਉਂਦਾ ਹੁਨਰਕਾਲੇ ਜਾਂ ਰੰਗੀਨ ਰੇਸ਼ਮ ਦਾ ਫੁੰਦਿਆਂ ਵਾਲਾ ਗੁੱਤ-ਸਜਾਵਾ, ਜੋ ਔਰਤ ਦੀ ਗੁੱਤ ਵਿੱਚ ਗੁੰਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਮਕੀਲੇ ਫੁੰਮਣਾਂ ਨਾਲ ਮੁੱਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਆਹਾਂ, ਤੀਆਂ ਅਤੇ ਗਿੱਧੇ ਵੇਲੇ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਟਾਊਨ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਅਜਾਇਬਘਰ ਜੋ 1947 ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਉਸ ਨੂੰ ਹੰਢਾਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਚਿੱਠੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਮਾਨ ਰਾਹੀਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।
ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਨਗਾਂ ਦੀ ਚਾਨਣੀ ਜੋ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਤਾਣਨ ਲਈ ਭੇਟ ਕੀਤੀ, ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਤੋਸ਼ਾਖ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਸਾਂਭੀ।
ਸਮਾਂ-ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ
The Harmandir Sahib complex
A planScroll sideways to see the whole figure →
ਪੰਜ ਤਖ਼ਤ
The seats of Sikh authority- 1Akal Takht ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
Built by Guru Hargobind, 1606: the throne of the Timeless, seat of temporal authority
- 2Takht Sri Kesgarh Sahib Anandpur
Where Guru Gobind Singh created the Khalsa, 1699
- 3Takht Sri Damdama Sahib Talwandi Sabo
Where he completed the Guru Granth Sahib, 1706; a Takht since 1966
- 4Takht Sri Patna Sahib Patna
Birthplace of Guru Gobind Singh, 1666
- 5Takht Sri Hazur Sahib Nanded
Where he passed the Guruship to the Guru Granth Sahib and died, 1708
In the world's museums
90 objects →
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ1890-01-01 · india amritsarLibrary of Congress ↗
Two rows of soldiers, English and Sikhਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰWellcome Collection ↗
Durga riding on a tiger in triumph with Karthikeya and Hanumanਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰWellcome Collection ↗
The Akalis Tower, Amritsar, Punjabprobably 02/1854 · ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ© Victoria and Albert Museum, London ↗
Doorਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ · ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ© Victoria and Albert Museum, London ↗
The Golden Temple at Amritsarprobably 02/1854 · ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ© Victoria and Albert Museum, London ↗
Golden Temple, Amritsarਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰWellcome Collection ↗
Native Lady of Umritsur1880s · ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ© Victoria and Albert Museum, London ↗
Krishna slays the elephant Kuvalayapaidalate 19th century · ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ© Victoria and Albert Museum, London ↗
Khwaja Khizrlate 19th century · ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ© Victoria and Albert Museum, London ↗
Three men from Amritsar jail working at a carpet loom1870 · ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ© Victoria and Albert Museum, London ↗
Tank & Marble Causeway the Sikh Temple Amritsarprobably 02/1854 · ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ© Victoria and Albert Museum, London ↗
Painting, Amritsarਫ਼ਰਵਰੀ, 1854 · ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ© Victoria and Albert Museum, London ↗
Scenes from a fair near Amritsarlate 19th century · ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ© Victoria and Albert Museum, London ↗
City Umritsurlate 19th century · ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ© Victoria and Albert Museum, London ↗
Modelਲਗਭਗ 1885 · ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ© Victoria and Albert Museum, London ↗
Woodcut, Amritsarlate 19th century · ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ© Victoria and Albert Museum, London ↗
The wedding of Ramchandralate 19th century · ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ© Victoria and Albert Museum, London ↗