ਖ਼ਵਾਜਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਫ਼ਰੀਦ
ਚੋਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਮਾਰੂਥਲ ਦਾ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਸਰਾਇਕੀ ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਮੀਂਹ, ਊਠਾਂ ਅਤੇ ਮਹਿਬੂਬ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਖ਼ਵਾਜਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਫ਼ਰੀਦ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਸਿੰਧ ਕੰਢੇ ਚਾਚੜਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿਸ਼ਤੀ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਦੇ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ। ਛੋਟੀ ਉਮਰੇ ਯਤੀਮ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਕੋਲ ਪਲੇ ਅਤੇ ਵੀਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸਿਲਸਿਲੇ ਦੇ ਮੁਖੀ ਬਣੇ। ਉਹ ਅਰਬੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ, ਉਰਦੂ, ਸਿੰਧੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਜ ਜਾਣਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਾਇਕੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ।
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ 270 ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਹਨ, ਛੋਟੀਆਂ ਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਇਹ ਰੋਹੀ, ਭਾਵ ਚੋਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਮਾਰੂਥਲ, ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਾਲਾਂ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਾਰੇ: ਇਸ ਦੇ ਰੇਤ ਦੇ ਟਿੱਬੇ, ਅਚਾਨਕ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਸਾਉਣ ਦੀਆਂ ਘਟਾਵਾਂ, ਇਸ ਦੇ ਪਾਲੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਊਠ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੈਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰੂਥਲ ਉਹ ਥਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਆਸ਼ਕ ਮਹਿਬੂਬ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੀਂਹ ਦਾ ਆਉਣਾ ਰੱਬ ਦਾ ਆਉਣਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਦਾ ਨਵਾਬ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੁਰੀਦ ਸੀ, ਅਤੇ ਮਿੱਠਣਕੋਟ ਵਿਖੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਉੱਤੇ ਉਰਸ ਵੇਲੇ ਵੱਡੀਆਂ ਭੀੜਾਂ ਜੁੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਠਾਣੇ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਆਬਿਦਾ ਪਰਵੀਨ ਵਰਗੇ ਗਾਇਕਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਸਾਰੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾਈਆਂ, ਅਤੇ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਮਹਾਨ ਸੂਫ਼ੀ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ
ਮਸ਼ਹੂਰ ਤੁਕਾਂਮੇਡਾ ਇਸ਼ਕ ਵੀ ਤੂੰ, ਮੇਡਾ ਯਾਰ ਵੀ ਤੂੰ, ਮੇਡਾ ਦੀਨ ਵੀ ਤੂੰ, ਈਮਾਨ ਵੀ ਤੂੰ।
ਕਾਫ਼ੀ, ਸਰਾਇਕੀ ਵਿੱਚ
ਹੋਰ ਕਵੀ ਅਤੇ ਲੇਖਕ
ਮੀਰਪੁਰ ਦਾ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੈਫ਼ੁਲ ਮਲੂਕ ਸਾਰੇ ਪੋਠੋਹਾਰ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
▶ ਵੇਖੋ
ਰਸਾਇਣ-ਵਿਗਿਆਨੀ, ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਕਵੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ 'ਪੰਜਾਬ ਜੀਂਦਾ ਗੁਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ'।
▶ ਵੇਖੋ
ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਰੁੱਤਾਂ ਦਾ ਕਵੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਹ ਗੁਰਮੁਖੀ ਟਾਈਪ ਵੀ ਘੜਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਛਪੀ।
▶ ਵੇਖੋ
ਸਾਵੇ ਪੱਤਰ ਵਾਲੇ ਗੀਤਕਾਰ ਕਵੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਅਜੋਕੀ ਅਤੇ ਰੁਮਾਂਟਿਕ ਬਣਾਇਆ।
▶ ਵੇਖੋ
ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦੇ ਪਿਤਾਮਾ, ਜੋ ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲੇ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਬਚ ਨਿਕਲੇ ਅਤੇ ਉਸ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖੀ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ।
▶ ਵੇਖੋ
ਨਕਸਲੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਵੀ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ, ਜੋ 37 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
ਸੰਤ ਰਾਮ ਉਦਾਸੀ1939 – 1986ਬਰਨਾਲੇ ਦਾ ਦਲਿਤ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਵੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਬੇਜ਼ਮੀਨੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਏ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਤਸੀਹੇ ਝੱਲੇ।
▶ ਵੇਖੋ
ਜੈਤੋ ਅਤੇ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਦਾ ਨਾਵਲਕਾਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੜ੍ਹੀ ਦਾ ਦੀਵਾ ਮਹਾਨ ਪੰਜਾਬੀ ਪੇਂਡੂ ਨਾਵਲ ਹੈ।
▶ ਵੇਖੋ
ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਬੇਤੁਕਾਂਤ ਮਹਾਂਕਾਵਿ, ਇੱਕ ਵਿਧਵਾ ਰਾਣੀ ਦੀ ਆਪਣੇ ਮਰੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਰੱਬ ਦੀ ਭਾਲ।
▶ ਵੇਖੋ
ਕਵੀ, ਨਾਟਕਕਾਰ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕ ਜਿਸ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਖਤ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।
▶ ਵੇਖੋ
ਪੰਜਾਬੀ ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਉਸਤਾਦ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਵੰਡ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਂਤ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੇ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜਿੱਤਿਆ।
▶ ਵੇਖੋ
ਗੁਜਰਾਤ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ ਅਤੇ ਕਵੀ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਉੱਤੇ ਜਨਰਲ ਜ਼ਿਆ ਵੇਲੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲੱਗੀ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਬਾਨੀ।
▶ ਵੇਖੋਅਹਿਮਦ ਰਾਹੀ1923 – 2002ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਸ਼ਾਇਰ ਜਿਸਦੀ ਤ੍ਰਿੰਜਣ (1953) ਨੇ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਜਿਸਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਫ਼ਿਲਮੀ ਗੀਤ ਲਿਖੇ।
▶ ਵੇਖੋ
ਗੁਜਰਾਤ ਨੇੜੇ ਕੁੰਜਾਹ ਦਾ ਸ਼ਾਇਰ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਜਿਸਨੇ ਕੁਰਾਨ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਤਰਜਮਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਪੜ੍ਹਾਈ।
▶ ਵੇਖੋ
ਗੁਜਰਾਤ ਦਾ ਹਾਸੇ ਅਤੇ ਕੋਮਲਤਾ ਦਾ ਸ਼ਾਇਰ, ਜਿਸਦੀਆਂ ਆਮ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸਾਰੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਜ਼ਬਾਨੀ ਸੁਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
▶ ਵੇਖੋ
ਫ਼ੈਸਲਾਬਾਦ ਦਾ ਨਾਵਲਕਾਰ, ਸ਼ਾਇਰ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਮੋਹਰੀ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ।
▶ ਵੇਖੋ
ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕ, ਜਿਸਨੇ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ।
▶ ਵੇਖੋ
ਸਮਰਾਲੇ ਦਾ ਦਲਿਤ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਵੀ ਜਿਸਦੀਆਂ ਗੁੱਸੇ ਭਰੀਆਂ, ਸਿੱਧੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਬੇਜ਼ਮੀਨਿਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਣੀਆਂ।
▶ ਵੇਖੋਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਬਰਖ਼ੁਰਦਾਰ17ਵੀਂ ਸਦੀਮੁਗ਼ਲ ਦੌਰ ਦਾ ਸ਼ਾਇਰ ਜਿਸਦੀ ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ।
▶ ਵੇਖੋ
ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਸੂਫ਼ੀ ਸ਼ਾਇਰ, ਸੀਹਰਫ਼ੀ ਦਾ ਉਸਤਾਦ, ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੀ ਕਵਿਤਾ ਜਿਸਦਾ ਹਰ ਬੰਦ ਨਵੇਂ ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।