ਫ਼ਕੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼ੁੱਦੀਨ
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਹਕੀਮ, ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜ਼ਦਾਨ, ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਸਾਂਭਦਾ ਸੀ।
ਫ਼ਕੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼ੁੱਦੀਨ 1780 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਬੁਖ਼ਾਰੀ ਸੱਯਦ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਹਕੀਮ ਦੇ ਘਰ ਜੰਮੇ। ਉਹ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਹਕੀਮ, ਫਿਰ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਲਾਹਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ।
ਉਹ ਫ਼ਾਰਸੀ, ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ-ਲਿਖਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ, ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨਾਲ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਸੰਭਾਲਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ 1809 ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸੰਧੀ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1831 ਵਿੱਚ ਰੋਪੜ ਵਿੱਚ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਲਾਰਡ ਬੈਂਟਿੰਕ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਜਦੋਂ ਲਾਰਡ ਔਕਲੈਂਡ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਕਿਹੜੀ ਅੱਖ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਜਲਾਲ ਅਜਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਕਦੇ ਇੰਨੇ ਗਹੁ ਨਾਲ ਵੇਖ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ ਕਿ ਜਾਣ ਸਕਾਂ।
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਇਮਾਮੁੱਦੀਨ ਅਤੇ ਨੂਰੁੱਦੀਨ ਵੀ ਉੱਚੇ ਅਹੁਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਰਹੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਜਾਨਸ਼ੀਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1845 ਵਿੱਚ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ, ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ।
