ਹਾਕਮ, ਸਰਦਾਰ ਅਤੇ ਜਰਨੈਲ
ਬਾਹਰੋਂ ਆਏ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਰਦਾਰ, ਵਜ਼ੀਰ ਅਤੇ ਜਰਨੈਲ, 1849 ਤੱਕ।
ਵੇਦ, ਸਿਕੰਦਰ ਅਤੇ ਗੰਧਾਰ
1900 ਈ. ਪੂ. – 1000
ਜਿਹਲਮ ਅਤੇ ਚਨਾਬ ਵਿਚਕਾਰ ਪੌਰਵਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਜੰਗੀ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਹਾਈਡਾਸਪੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਸਿਕੰਦਰ ਨਾਲ ਟਕਰਾਇਆ ਅਤੇ ਹਾਰਨ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਤਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਬਹਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
326 ਈ. ਪੂ. ਵਿੱਚ ਸਿੰਧ ਪਾਰ ਕੀਤਾ, ਪੋਰਸ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ, ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਤੋਂ ਮੁੜ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਅੱਗੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਮੱਲੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਨਗਰ ਉੱਤੇ ਧਾਵੇ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਇਦ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਕੋਲ, ਉਹ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਇਆ।
ਮੌਰੀਆ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਬਾਨੀ ਜਿਸ ਨੇ ਤਕਸ਼ਿਲਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਚਾਣਕਿਆ ਨਾਲ ਯੂਨਾਨੀ ਫ਼ੌਜੀ ਟੁਕੜੀਆਂ ਨੂੰ ਕੱਢਿਆ ਅਤੇ ਤਕਸ਼ਿਲਾ ਨੂੰ ਸੂਬਾਈ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ।
ਹਿੰਦ-ਯੂਨਾਨੀ ਰਾਜਾ ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਗਲ (ਸਿਆਲਕੋਟ) ਤੋਂ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਬੋਧੀ ਗ੍ਰੰਥ ਮਿਲਿੰਦ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਭਿਖਸ਼ੂ ਨਾਗਸੇਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਬਹਿਸ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਕੁਸ਼ਾਣ ਸਮਰਾਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ, ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਅਤੇ ਗੰਧਾਰ ਕਲਾ ਦਾ ਸਰਪ੍ਰਸਤ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਤੂਪ ਬਣਾਇਆ।
ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਹੀ ਰਾਜਾ ਜਿਸ ਨੂੰ 1001 ਵਿੱਚ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਕੋਲ ਮਹਿਮੂਦ ਗ਼ਜ਼ਨਵੀ ਨੇ ਹਰਾਇਆ। ਸ਼ਰਮਸਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚਿਖਾ ਵਿੱਚ ਸਾੜ ਲਿਆ।
ਸੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ
1000 – 1469
ਤੁਰਕ ਸੁਲਤਾਨ ਜਿਸ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਸਤਾਰਾਂ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਗ਼ਜ਼ਨਵੀ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਬੋਲਦੀ ਇਸਲਾਮੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਲੈ ਆਂਦਾ।
ਨਾਥ ਜੋਗੀਆਂ ਦੀ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਬਾਨੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਅਚਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਗੋਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ। ਮੱਧਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬ ਭਰ ਵਿੱਚ ਨਾਥ ਰਵਾਇਤ ਤਕੜੀ ਸੀ।
ਅਜਮੇਰ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਾ ਜਿਸ ਨੇ 1191 ਵਿੱਚ ਤਰਾਇਨ ਵਿੱਚ ਮੁਹੰਮਦ ਗ਼ੌਰੀ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਸੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਤੋਂ ਹਾਰ ਗਿਆ।
ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਖੋਖਰ ਸਰਦਾਰ, ਜੋ ਵੀਹ ਸਾਲ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨਾਂ ਨਾਲ ਲੜਿਆ, ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ।
ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ
1469 – 1708
ਫ਼ਰਗ਼ਾਨਾ ਦਾ ਤੈਮੂਰੀ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਜਿਸ ਨੇ 1526 ਵਿੱਚ ਪਾਣੀਪਤ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਕਈ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਸੈਦਪੁਰ ਦੀ ਲੁੱਟ ਵੇਖੀ।
ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਹਾਕਮ ਜਿਸ ਨੇ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੂੰ ਕੱਢਿਆ, ਰੋਹਤਾਸ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਤੱਕ ਦੀ ਵੱਡੀ ਸੜਕ ਮੁੜ ਬਣਾਈ ਜੋ ਜੀ.ਟੀ. ਰੋਡ ਬਣੀ।
ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਲਾਨੌਰ ਵਿੱਚ ਤਾਜਪੋਸ਼ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦਾ ਲੰਗਰ ਛਕਿਆ ਅਤੇ 1586 ਤੋਂ 1598 ਤੱਕ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।
ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਿਸ ਦੇ ਵੇਲੇ 1606 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਗਏ। ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸ਼ਾਹਦਰੇ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨ ਹੈ।
ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਿਸ ਦੇ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਚਿੱਠੀ, ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਲਿਖੀ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਮਸਜਿਦ ਬਣਾਈ।
ਮਾਲਵੇ ਦਾ ਸਿੱਧੂ-ਬਰਾੜ ਜੱਟ ਚੌਧਰੀ, ਪਟਿਆਲਾ, ਨਾਭਾ ਅਤੇ ਜੀਂਦ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ, ਫੂਲਕੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ, ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਵਡੇਰਾ।
ਸਰਹਿੰਦ ਦਾ ਮੁਗ਼ਲ ਸੂਬੇਦਾਰ ਜਿਸ ਨੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਨੂੰ ਘੇਰਿਆ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਚੱਪੜ ਚਿੜੀ ਵਿੱਚ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
ਮਲੇਰਕੋਟਲੇ ਦਾ ਨਵਾਬ ਜਿਸ ਨੇ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਕਚਹਿਰੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਵਿਰੁੱਧ ਹਾਅ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਮਾਰਿਆ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਭਰਾ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਲੜਦਿਆਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ 1707 ਦੀ ਤਖ਼ਤ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਗਏ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।
ਮਿਸਲਾਂ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ
1708 – 1799
ਫ਼ਾਰਸ ਦਾ ਹਾਕਮ ਜਿਸ ਨੇ 1739 ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਦਿੱਲੀ ਲੁੱਟੀ ਅਤੇ ਤਖ਼ਤ-ਏ-ਤਾਊਸ ਅਤੇ ਕੋਹਿਨੂਰ ਲੈ ਗਿਆ। ਵਾਪਸੀ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖ ਜਥਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਮਾਨ ਦੇ ਕਾਫ਼ਲੇ ਉੱਤੇ ਛਾਪੇ ਮਾਰੇ।
ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਮੁਗ਼ਲ ਸੂਬੇਦਾਰ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਦਾ ਮੁੱਲ ਪਾਇਆ, ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ 1733 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗੀਰ ਅਤੇ ਨਵਾਬ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦੇ ਕੇ ਸੁਲ੍ਹਾ ਖ਼ਰੀਦਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।
ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰਾਂ ਦਾ ਦੀਵਾਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਹੱਥੋਂ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਜਸਪਤ ਰਾਇ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾਧੀ ਅਤੇ 1746 ਦੇ ਛੋਟੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, 'ਗੁਰੂ' ਸ਼ਬਦ ਉੱਤੇ ਵੀ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ।
1733 ਵਿੱਚ ਸੰਗਤ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਮੁਗ਼ਲ ਖ਼ਿਤਾਬ ਕਬੂਲਿਆ, ਫਿਰ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੂੰ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਅਤੇ ਤਰੁਣਾ ਦਲ ਵਿੱਚ ਜਥੇਬੰਦ ਕੀਤਾ।
ਪਟਿਆਲੇ ਅਤੇ ਉਸ ਫੂਲਕੀਆਂ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਬਾਨੀ ਜਿਸ ਨੇ 1948 ਤੱਕ ਇਸ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।
ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਮੁਲਤਾਨ ਤੱਕ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਤਕੜੀ ਬਣਾਇਆ। ਵੱਡੀ ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ ਤੋਪ ਭੰਗੀਆਂ ਨੇ ਖੋਹੀ ਅਤੇ ਚਿਰਾਂ ਤੱਕ ਭੰਗੀਆਂ ਵਾਲੀ ਤੋਪ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਗਈ।
ਜਲੰਧਰ ਦੋਆਬ ਦਾ ਚਾਲਾਕ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਜਿਸ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ, ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ, ਮਰਾਠਿਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਲੜਾਇਆ ਅਤੇ 1758 ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਬਣਿਆ।
ਮਨੂਪੁਰ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਦੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਜ਼ੁਲਮ ਲਈ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸਿੱਖ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਕੈਦ ਸਮੇਤ।
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਾਦਾ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਬਾਨੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ 1761 ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਸੂਬੇਦਾਰ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ।
ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਦੁੱਰਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਬਾਨੀ, ਜਿਸ ਨੇ 1748 ਤੋਂ 1767 ਵਿਚਕਾਰ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਅੱਠ ਜਾਂ ਨੌਂ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ, ਪਾਣੀਪਤ ਵਿੱਚ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਿਆ ਅਤੇ ਦੋ ਵਾਰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਢਾਹਿਆ।
ਕਨ੍ਹੱਈਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਕਤਵਰ ਸਰਦਾਰ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨੂੰਹ ਸਦਾ ਕੌਰ ਨੇ ਉਹ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ ਜਿਸ ਨੇ ਕਨ੍ਹੱਈਆਂ ਨੂੰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਾਥੀ ਬਣਾਇਆ।
ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਸਰਬਰਾਹ, ਵੱਡੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ। ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਕੇ ਚਲਾਏ ਅਤੇ ਸੁਲਤਾਨ-ਉਲ-ਕੌਮ, ਕੌਮ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ, ਅਖਵਾਏ।
ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਆਗੂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੁੜ ਉਸਾਰੇ ਰਾਮ ਰੌਣੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਪਿਆ। 1783 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਤੱਕ ਧਾਵੇ ਕੀਤੇ।
ਫੂਲਕੀਆਂ ਸਰਦਾਰ ਜਿਸ ਨੇ 1764 ਵਿੱਚ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਪਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੀਂਦ ਰਿਆਸਤ ਬਣਾਈ; ਉਸ ਦੀ ਧੀ ਰਾਜ ਕੌਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ।
ਕਰੋੜਸਿੰਘੀਆ ਆਗੂ ਜੋ 1783 ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤੇ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਬਣਾਏ।
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿਤਾ। ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਕਰਚੱਕੀਆ ਇਲਾਕੇ ਵਧਾਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਦੌਰਾਨ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ ਜਦੋਂ ਰਣਜੀਤ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ।
ਮੁਢਲੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮੋਹਰੀ ਜਰਨੈਲ, 1813 ਵਿੱਚ ਅਟਕ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।
ਨਿਹੰਗ ਆਗੂ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਨੈਤਿਕ ਭੁੱਲ ਲਈ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੋਰੜਿਆਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ। ਨੌਸ਼ਹਿਰੇ ਵਿੱਚ ਹੱਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।
ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਨ੍ਹੱਈਆ ਮਿਸਲ ਦੀ ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੱਸ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਨੇ 1799 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।
ਲਾਹੌਰ ਰਾਜ
1799 – 1849
ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ ਜੋ ਮੁਨਸ਼ੀ ਤੋਂ ਜਰਨੈਲ ਬਣਿਆ ਅਤੇ 1818 ਵਿੱਚ ਮੁਲਤਾਨ ਉੱਤੇ ਧਾਵੇ ਅਤੇ 1819 ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।
ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ। ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਬਣਾਇਆ, ਚਾਲੀ ਸਾਲ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਸੋਨਾ ਚੜ੍ਹਾਇਆ।
ਨਕਈ ਮਿਸਲ ਤੋਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਣੀ ਅਤੇ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਂ, ਜੋ ਮੁਲਤਾਨ ਮੁਹਿੰਮ ਨਾਲ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਰਸਦ ਸਾਂਭੀ।
ਨੈਪੋਲੀਅਨ ਦੇ ਘੋੜਸਵਾਰ ਦਸਤੇ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਫ਼ੌਜੀ ਜੋ 1822 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜ-ਏ-ਖ਼ਾਸ ਖੜ੍ਹੀ ਕੀਤੀ, ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਕਵਾਇਦ ਵਾਲੀ ਚੋਣਵੀਂ ਬ੍ਰਿਗੇਡ।
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਹਕੀਮ, ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜ਼ਦਾਨ, ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਸਾਂਭਦਾ ਸੀ।
ਡੋਗਰਾ ਜਰਨੈਲ ਜਿਸ ਨੇ ਉੱਚੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਪਾਰ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ: 1834 ਤੋਂ ਲੱਦਾਖ਼, 1840 ਵਿੱਚ ਬਲਤਿਸਤਾਨ ਅਤੇ 1841 ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ ਤਿੱਬਤ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਬਰਫ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਤੋ-ਯੋ ਵਿਖੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਸਿਪਹਸਾਲਾਰ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਰਹੇ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਜਮਰੌਦ ਸਾਂਭਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।
ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਜਰਨੈਲ ਜੋ ਚਿੱਟੇ ਬਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭਰਾਓਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਫ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁਸ ਗਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਜਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।
ਵੀਹ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ, ਜਿਸ ਨੇ ਨਵੀਆਂ ਨਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀ ਹੇਠ ਲਿਆਂਦਾ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮੂਲਰਾਜ ਉਸ ਦਾ ਜਾਨਸ਼ੀਨ ਬਣਿਆ।
ਜਮਰੌਦ ਦੀ ਫ਼ੌਜੀ ਟੁਕੜੀ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ ਜਿਸ ਨੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਏ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸਾਂਭੀ ਰੱਖਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰੱਖ ਕੇ।
25 ਸਾਲ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਵਜ਼ੀਰ ਅਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਕਤਵਰ ਬੰਦਾ। 1843 ਵਿੱਚ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਜਾਨਸ਼ੀਨ। 1818 ਵਿੱਚ ਮੁਲਤਾਨ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਦਾ ਸਿਪਹਸਾਲਾਰ, ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਣ ਦੇ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖੂੰਜੇ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ 1840 ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਇਦ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ, ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਿਆ।
ਅਮਰੀਕੀ-ਸਕਾਟਿਸ਼ ਮਨਚਲਾ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਦਾ ਕਰਨਲ, ਆਪਣੀ ਟਾਰਟਨ ਦੀ ਪੱਗ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ।
ਨੇਪਲਜ਼ ਦਾ ਫ਼ੌਜੀ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਲਈ ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦਾ ਬਦਨਾਮ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ।
ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਔਰਤ, 1840–41 ਵਿੱਚ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਵਜੋਂ, ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਲੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ।
ਹਜ਼ਾਰਾ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਜਿਸ ਦੀ 1848 ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੇ, ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ, ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।
ਲਾਹੌਰ ਅਧੀਨ ਜੰਮੂ ਦਾ ਡੋਗਰਾ ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਜਰਨੈਲ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲੱਦਾਖ਼ ਅਤੇ ਬਲਤਿਸਤਾਨ ਜਿੱਤੇ। 1846 ਵਿੱਚ ਉਹ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੋਂ 75 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਖ਼ਰੀਦ ਲਿਆ।
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਿਸ ਨੇ 1841 ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਨਾਲ ਤਖ਼ਤ ਜਿੱਤਿਆ। ਸਤੰਬਰ 1843 ਵਿੱਚ ਸੰਧਾਂਵਾਲੀਆ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ, ਉਸੇ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਵਜ਼ੀਰ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
ਇਤਾਲਵੀ ਅਫ਼ਸਰ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਪੈਦਲ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਯੂਰਪੀ ਕਵਾਇਦ ਸਿਖਾਈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਲਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਮਾਣਿਕਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੋਧੀ ਸਤੂਪ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਵੀ ਕੀਤੀ।
ਸੈਂ-ਸੀਰ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਅਤ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਅਫ਼ਸਰ ਜਿਸ ਨੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਢਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਦੀ ਕਮਾਨ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਤਨ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਬਣਾਏ ਅਤੇ ਖੁਦਾਈ ਕੀਤੀ।
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਾਬਲ ਪੋਤਾ ਜਿਸ ਨੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਥਾਂ ਰਾਜ ਚਲਾਇਆ। ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਤੋਂ ਮੁੜਦਿਆਂ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਇੱਕ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦਾ ਮਲਬਾ ਉਸ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਾ ਅਤੇ ਉਸੇ ਦਿਨ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
1845–46 ਵਿੱਚ ਸਿਪਹਸਾਲਾਰ ਜੋ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਭਰਾਓਂ ਵਿੱਚ ਪੁਲ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਦਿੱਤਾ।
ਪਹਿਲੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ, ਅਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬੋਰਡ ਦਾ ਮੁਖੀ।
ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਜਿਸ ਦੀ ਅਪ੍ਰੈਲ 1848 ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੇ, ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੂਜੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।
ਪਹਿਲੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ੀਰ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਕਮਾਂਡਰ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਵਿਆਪਕ ਦੋਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਖ਼ਾਤਰ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਕੀਤੀ।
ਦੂਜੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ, ਜਿਸ ਨੇ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚਿੱਲਿਆਂਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ।
ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਜਿਸ ਨੇ 1849 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਰਲੇਵਾਂ ਕੀਤਾ, ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਲਾਹਿਆ ਅਤੇ ਕੋਹਿਨੂਰ ਮਲਕਾ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ।
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਰਾਣੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਸਮਝਦੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦਿੱਤਾ; ਉਹ ਭੱਜ ਕੇ ਨੇਪਾਲ ਚਲੇ ਗਏ।
ਉਹ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਜਿਸਨੇ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠਲਾ ਪੰਜਾਬ ਚਲਾਇਆ, 1857 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਮੁੜ ਲੈਣ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਭੇਜੀਆਂ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਵਾਇਸਰਾਏ ਬਣਿਆ।
ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਪੰਜਾਬ
1849 – 1947
ਨਾਮਧਾਰੀ (ਕੂਕਾ) ਲਹਿਰ ਦੇ ਬਾਨੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਗਾਂਧੀ ਤੋਂ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਮਾਲ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤਾਂ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕੀਤਾ। 1872 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਰਮਾ ਜਲਾਵਤਨ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਜਿਸ ਨੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 ਵਿੱਚ ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲੇ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਚੇਤਾਵਨੀ ਭੀੜ ਉੱਤੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਸੈਂਕੜੇ ਮਾਰੇ ਗਏ।
ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ-ਗਵਰਨਰ ਜਿਸ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਗੋਲੀਕਾਂਡ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਲਾਇਆ। 1940 ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਮਾਰਿਆ।
ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਸ਼ਾਨੋ-ਸ਼ੌਕਤ ਵਾਲੇ ਹਾਕਮ, ਕ੍ਰਿਕਟਰ ਅਤੇ ਨਰੇਂਦਰ ਮੰਡਲ ਦੇ ਚਾਂਸਲਰ, ਆਪਣੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਅਤੇ ਕਾਰਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ।
