ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ

ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ 1780 ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਜੰਮਿਆ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਚੇਚਕ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਦੀ ਜੋਤ ਲੈ ਲਈ। ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਪਿਤਾ ਚੱਲ ਵਸੇ, ਅਤੇ ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੱਸ ਸਦਾ ਕੌਰ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਮਿਸਲ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਸੰਭਾਲੀ।

1799 ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰੀਆਂ ਦੇ ਸੱਦੇ ਉੱਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ 1801 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ। ਅਗਲੇ ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜਦੀਆਂ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1802 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1807 ਵਿੱਚ ਕਸੂਰ, 1809 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗੜਾ, 1813 ਵਿੱਚ ਅਟਕ, 1818 ਵਿੱਚ ਮੁਲਤਾਨ, 1819 ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਅਤੇ 1834 ਵਿੱਚ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਫ਼ਤਿਹ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਡੋਗਰਾ ਜਰਨੈਲਾਂ ਨੇ ਲੱਦਾਖ਼ ਲਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਰਾਜ, ਸਰਕਾਰ-ਏ-ਖ਼ਾਲਸਾ, ਖ਼ੈਬਰ ਦੱਰੇ ਤੋਂ ਸਤਲੁਜ ਤੱਕ ਅਤੇ ਤਿੱਬਤ ਤੋਂ ਸਿੰਧ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। 1809 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਤਲੁਜ ਨੂੰ ਹੱਦ ਮਿੱਥਣ ਵਾਲੀ ਸੰਧੀ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਨਿਭਾਈ।

ਉਸ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਿੱਕੇ ਆਪਣੇ ਨਹੀਂ, ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਚਲਾਏ। ਉਸ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਉੱਪਰਲੀਆਂ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਨੂੰ ਸੁਨਹਿਰੀ ਤਾਂਬੇ ਨਾਲ ਮੜ੍ਹਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਰ ਦਾ ਨਾਂ ਮਿਲਿਆ, ਪਰ ਮਸਜਿਦਾਂ ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਵਜ਼ੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਨ: ਮੁਸਲਮਾਨ ਫ਼ਕੀਰ ਭਰਾ, ਹਿੰਦੂ ਡੋਗਰੇ ਅਤੇ ਮਿਸਰ ਦੀਵਾਨ ਚੰਦ, ਸਿੱਖ ਸੰਧਾਂਵਾਲੀਏ। ਉਸ ਨੇ ਨਪੋਲੀਅਨ ਦੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਦੇ ਯੂਰਪੀ ਤਜਰਬੇਕਾਰਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਲਾਰਡ ਅਤੇ ਵੈਂਤੂਰਾ ਸਨ, ਤੋਂ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਆਧੁਨਿਕ ਫ਼ੌਜ ਖੜ੍ਹੀ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਢਲੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਕੀਤਾ।

ਉਹ ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ ਪਹਿਨਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਨੇ 1813 ਵਿੱਚ ਭਗੌੜੇ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਤੋਂ ਲਿਆ। ਉਹ ਰੱਜ ਕੇ ਪੀਂਦਾ, ਤਕੜੀ ਘੋੜਸਵਾਰੀ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜਗਿਆਸਾ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ, ਹਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਘੰਟਿਆਂ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦਾ। ਉਹ ਅਨਪੜ੍ਹ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਯਾਦਸ਼ਕਤੀ ਕਮਾਲ ਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਕਦੇ ਮੌਤ ਦੇ ਵਾਰੰਟ ਉੱਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ।

ਉਹ 27 ਜੂਨ 1839 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਦਾਸੀਆਂ ਉਸ ਦੀ ਚਿਖਾ ਉੱਤੇ ਸੜ ਗਈਆਂ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਲੀਰੋ-ਲੀਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਸਮਾਧ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸਮਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਛੋਟਾ ਕੱਦ ਅਤੇ ਚੇਚਕ ਦੇ ਦਾਗ਼, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਰਬਾਰੀ ਨਾਲੋਂ ਸਾਦੇ ਕੱਪੜੇ। ਮੁਢਲੇ ਜੀਵਨੀਕਾਰ ਕਰਨਲ ਜੇਮਜ਼ ਸਕਿਨਰ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਨੌਜਵਾਨ ਦਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜੋ ਘੋੜਿਆਂ, ਬੰਦੂਕਾਂ, ਤਲਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਵਾਇਦ ਦਾ ਦੀਵਾਨਾ ਸੀ; ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਅਕਸਰ ਧਾਵਿਆਂ ਦੀ ਆਪ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਪਾੜ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੜਦਾ ਸੀ। 1785 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ, ਮੁਸਾਫ਼ਰ ਜਾਰਜ ਫ਼ੋਰਸਟਰ ਨੇ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਦਿਨ ਕੋਈ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਸਾਰੀਆਂ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮੋ ਲਵੇਗਾ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦਾ ਰਾਜ ਲਗਭਗ ਅਜੋਕੇ ਜਰਮਨੀ ਜਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੋਪਾਂ ਸਨ। ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਉਸ ਦਾ ਅਲਫ਼ਰੈੱਡ ਡ ਡ੍ਰੂ ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਚਿੱਤਰ ਲੂਵਰ ਵਿੱਚ ਟੰਗਿਆ ਹੈ।