ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ
ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਹਿਰ ਦੇ 'ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ'। 1928 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਡਾਂਗਾਂ ਵਰ੍ਹਾਈਆਂ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ 1865 ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਨੇੜੇ ਢੁੱਡੀਕੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਘਰ ਜੰਮੇ, ਅਤੇ ਹਿਸਾਰ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਵਕੀਲ ਬਣੇ। ਉਹ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਦੇ ਆਗੂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੈਂਕ ਅਤੇ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਸਕੂਲ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ।
ਉਹ ਗਰਮਖ਼ਿਆਲੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ ਦੀ 'ਲਾਲ, ਬਾਲ, ਪਾਲ' ਤਿੱਕੜੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ। 1907 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਤੇ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਹਿਰੀ ਬਸਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ, ਪਗੜੀ ਸੰਭਾਲ ਜੱਟਾ, ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਬਰਮਾ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪਹਿਲੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸਾਲ ਬਿਤਾਏ।
30 ਅਕਤੂਬਰ 1928 ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵਿਰੁੱਧ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਡਾਂਗਾਂ ਨਾਲ ਕੁੱਟਿਆ। 17 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਕੇਸਰੀ, ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸ਼ੇਰ, ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਮਾਂ-ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ
ਜੁੜੇ ਹੋਏ
ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੇਈ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਹਿਰ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸਤਿਕਾਰੀਆਂ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ।
1875 ਵਿੱਚ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਦੇ ਬਾਨੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਤਕੜੀ ਹਮਾਇਤ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ, ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਨੇ ਡੀਏਵੀ ਕਾਲਜ ਬਣਾਏ।
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਾਚਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1907 ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ, ਪਗੜੀ ਸੰਭਾਲ ਜੱਟਾ, ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਠੱਤੀ ਸਾਲ ਜਲਾਵਤਨੀ ਵਿੱਚ ਕੱਟੇ।