ਸੁਧਾਰਕ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ
ਸੁਧਾਰਕ, ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਪੰਜਾਬਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।
ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਪੰਜਾਬ
1849 – 1947
1875 ਵਿੱਚ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਦੇ ਬਾਨੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਤਕੜੀ ਹਮਾਇਤ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ, ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਨੇ ਡੀਏਵੀ ਕਾਲਜ ਬਣਾਏ।
ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਮਹਾਰਾਜਾ। 1849 ਵਿੱਚ ਦਸ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਲਾਹੇ ਗਏ, ਮਾਂ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਗਏ, ਈਸਾਈ ਬਣਾਏ ਗਏ ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਲਿਜਾਏ ਗਏ। ਕੋਹਿਨੂਰ ਮਲਕਾ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।
ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਕੋਲ ਜੰਮੇ ਜੈਨ ਮੁਨੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਵੇਤਾਂਬਰ ਸੰਪਰਦਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਮਾਧ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਹੈ।
1889 ਵਿੱਚ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕਾਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮਦੀਆ ਲਹਿਰ ਦੇ ਬਾਨੀ। ਅਹਿਮਦੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ 1974 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਿਮ ਐਲਾਨਿਆ।
ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਜਿਸ ਨੇ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਅਖ਼ਬਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੈਂਕ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਸੀ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਦੌਲਤ ਇੱਕ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਲਈ ਛੱਡ ਗਿਆ।
ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਹਿਰ ਦੇ 'ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ'। 1928 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਡਾਂਗਾਂ ਵਰ੍ਹਾਈਆਂ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1921 ਦੇ 'ਚਾਬੀਆਂ ਦੇ ਮੋਰਚੇ' ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਤੋਸ਼ੇਖ਼ਾਨੇ ਦੀਆਂ ਚਾਬੀਆਂ ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ।
1913 ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਬਾਨੀ ਪ੍ਰਧਾਨ। ਨਾਕਾਮ ਬਗ਼ਾਵਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੋਲਾਂ ਸਾਲ ਜੇਲ੍ਹ ਕੱਟੀ।
ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਵਕੀਲ ਜਿਸ ਨੇ 1923 ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਅਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਬਣਾਈ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ, ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਅਤੇ ਫ਼ਿਰਕੂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਿਆਂ।
ਵਿਦਵਾਨ ਜੋ ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਛੱਡ ਕੇ ਸਾਨ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਨ ਗਏ ਅਤੇ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।
Leader of the Muslim League and founder of Pakistan, whose Lahore Resolution of 1940 asked for separate Muslim states.
ਰੋਹਤਕ ਦਾ ਜਾਟ ਆਗੂ ਅਤੇ ਯੂਨੀਅਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਸਹਿ-ਬਾਨੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਰਜ਼ੇ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਾਇਆ।
1937 ਤੋਂ 1942 ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ, ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਯੂਨੀਅਨਿਸਟ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।
ਚਾਰ ਦਹਾਕੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਆਗੂ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ, ਵੰਡ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੌਰਾਨ।
ਗ਼ਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀ, ਜਿਸਨੇ ਵਤਨ ਪਰਤ ਕੇ 1926 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦਲਿਤਾਂ ਦੀ ਆਦਿ ਧਰਮ ਲਹਿਰ ਚਲਾਈ।
Pakistan's first Prime Minister, born at Karnal in the east of the Punjab, assassinated at Rawalpindi in 1951.
The Congress leader who became the first Chief Minister of East Punjab in August 1947.
India's first Prime Minister, who declared the goal of full independence on the banks of the Ravi at Lahore in 1929.
The last British Governor of the Punjab, who ruled it directly from March to August 1947.
The Sikh leader who spoke for the Panth in the negotiations of 1946–47 and became India's first Defence Minister.
1956 ਤੋਂ 1964 ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੜਕਾਂ, ਨਹਿਰਾਂ, ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਹਰੇ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਨੀਂਹ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ।
The British lawyer who drew the line through the Punjab in five weeks, having never been to India before.
ਅਣਵੰਡੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ, ਜਿਸਨੇ ਮਾਰਚ 1947 ਤੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ, ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਜੋੜੀ ਰੱਖਿਆ।
The last Viceroy of India, who brought independence forward to 15 August 1947 and kept the Punjab boundary secret until two days after it.
ਗ਼ਦਰੀ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਆਗੂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੈਪਸੂ ਦੇ ਮੁਜ਼ਾਰਿਆਂ ਦੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।
The Nawab of Mamdot, Muslim League leader in the Punjab and first Chief Minister of West Punjab.
ਉਹ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂ ਜਿਸਨੇ ਮਰਨ ਵਰਤਾਂ, ਭਾਰੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾਉਣ ਦੇ ਪ੍ਰਣ ਨਾਲ 1966 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਮੋਰਚਾ ਜਿੱਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।
ਦੋ ਪੰਜਾਬ
1947 – ਅੱਜ
ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਅਫ਼ਸਰ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ 1945 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਸਾਥੀ ਨਾਲ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚੱਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਦਾ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਸਿੱਖ ਜੋ ਪਰਜਾ ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ 1982–1987 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣਿਆ।
ਜਿਹਲਮ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕਾਰਕੁਨ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਿਲ ਵਾਲੇ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ।
ਸਨਮਾਨਿਤ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ, ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਪਹਿਲਾਂ ਬਰਖ਼ਾਸਤ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸਮੂਹ ਦੀ ਮੋਰਚਾਬੰਦੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।
ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਫ਼ੌਜ ਮੁਖੀ, ਜਿਸਨੇ 1977 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤ ਹਥਿਆਈ, ਜ਼ੁਲਫ਼ਿਕਾਰ ਅਲੀ ਭੁੱਟੋ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।
1992 ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਵੇਲੇ ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਕੁਚਲਿਆ ਗਿਆ। ਅਗਸਤ 1995 ਵਿੱਚ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਬੰਬ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1985 ਵਿੱਚ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤੇ ਉੱਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ। ਕੁਝ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬਾਅਦ ਖਾੜਕੂਆਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਪੰਜ ਵਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦਾ ਵੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਦਾ ਵੀ, ਅਤੇ ਅੱਧੀ ਸਦੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦਾ ਚਿਹਰਾ।
ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਾਹ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1991 ਵਿੱਚ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਖੋਲ੍ਹੀ ਅਤੇ 2004 ਤੋਂ 2014 ਤੱਕ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਰਹੇ।
ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਜਿਸ ਨੇ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੈਕ ਥੰਡਰ II ਅਤੇ 1991–95 ਦੀ ਖਾੜਕੂਵਾਦ-ਵਿਰੋਧੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਹਮਾਇਤੀ ਉਸ ਨੂੰ ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਮੁਕਾਉਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਇਸ ਦੀਆਂ ਵਧੀਕੀਆਂ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਨੁਕਤਾਚੀਨੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਫ਼ੌਜੀ ਅਤੇ ਦੋ ਵਾਰ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ, ਜਿਸਨੇ 1984 ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਹਮਲੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਸੰਸਦ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ।
ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਸਨਅਤਕਾਰ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਿਆ।
ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ, ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਮੈਟਰੋ ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਅਤੇ 2022 ਤੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ।
ਹਾਸਰਸ ਕਲਾਕਾਰ ਤੋਂ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਬਣਿਆ, ਜਿਸਦੀ ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ ਨੇ 2022 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਹੂੰਝ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦਾ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜ ਮੁਕਾ ਦਿੱਤਾ।
ਨਵਾਜ਼ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦੀ ਧੀ, ਜੋ 2024 ਵਿੱਚ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣੀ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੂਬੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ।