ਸਿੰਧ ਦੀ ਲੜਾਈ
ਚੰਗੇਜ਼ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਖ਼ਵਾਰਜ਼ਮ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਨੂੰ ਸਿੰਧ ਉੱਤੇ ਜਾ ਫੜਿਆ। ਜਲਾਲ-ਉੱਦੀਨ ਨੇ ਘੋੜੇ ਸਮੇਤ ਚਟਾਨ ਤੋਂ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਛਾਲ ਮਾਰੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜਾ ਨਿਕਲਿਆ, ਮੰਗੋਲ ਧਾਵਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਖਿੱਚਦਾ। ਸਿੰਧ ਉੱਤੇ ਕਿਤੇ ਅਸਲ ਥਾਂ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।
1219 ਵਿੱਚ ਚੰਗੇਜ਼ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਖ਼ਵਾਰਜ਼ਮ ਦੀ ਸਲਤਨਤ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ, ਜਲਾਲ-ਉੱਦੀਨ ਮੰਗਬਰਨੀ, ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਮੰਗੋਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਂਦਾ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਭੱਜਿਆ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਨਵੰਬਰ 1221 ਵਿੱਚ ਅਜੋਕੇ ਕਾਲਾਬਾਗ਼ ਨੇੜੇ ਸਿੰਧ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਖ਼ੁਦ ਚੰਗੇਜ਼ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾ ਫੜਿਆ।
ਜਲਾਲ-ਉੱਦੀਨ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦਰਿਆ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਈ। ਤਵਾਰੀਖ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਨੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਗਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਕੋਈ ਵੀਹ ਫ਼ੁੱਟ ਉੱਚੀ ਚਟਾਨ ਤੋਂ ਘੋੜੇ ਸਮੇਤ ਸਿੰਧ ਵਿੱਚ ਛਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਾਛੜ ਹੇਠ ਤਰ ਕੇ ਪਾਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੰਗੇਜ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹਰ ਪਿਓ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਜਲਾਲ-ਉੱਦੀਨ ਨੇ ਕੁਝ ਸਾਲ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਲੂਣ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਪਨਾਹ ਲਈ। ਮੰਗੋਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ, ਅਤੇ ਅਗਲੀ ਸਦੀ ਤੱਕ ਮੰਗੋਲ ਧਾਵੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਦਾ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਬਣੇ ਰਹੇ।
ਉਸੇ ਦੌਰ ਦੀਆਂ
ਦਰਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾਵਰ, 1400 ਈ. ਪੂ. – 1221
ਪਰੁਸ਼ਣੀ, ਰਾਵੀ, ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਰਿਗਵੈਦਿਕ ਲੜਾਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਰਾਜੇ ਸੁਦਾਸ ਨੇ ਦਸ ਸਾਂਝੇ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦਰਿਆ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਮੋੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।
ਸਿਕੰਦਰ ਨੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਿਆ ਜੇਹਲਮ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੋਰਸ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਜੰਗੀ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਪੋਰਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਰਾਜ ਉਸ ਨੂੰ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ।
ਜੇਹਲਮ ਅਤੇ ਚਨਾਬ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਰਤਦਿਆਂ ਸਿਕੰਦਰ ਨੇ ਮੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਲਗਭਗ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਇੱਕ ਕਸਬੇ ਦੀ ਕੰਧ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਉਸ ਦੀ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਤੀਰ ਵੱਜਾ ਅਤੇ ਉਹ ਲਗਭਗ ਮਰ ਹੀ ਗਿਆ। ਕਸਬੇ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਮੁਲਤਾਨ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਨੇੜੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮੂਦ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ, ਜਿਸ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਹੀ ਰਾਜ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੇ ਧਾਵਿਆਂ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ।
ਅਟਕ ਨੇੜੇ ਛੱਛ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਉੱਤੇ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਹੀਆਂ ਉੱਤੇ ਮਹਿਮੂਦ ਦੀ ਦੂਜੀ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਉਸ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਥਾਨੇਸਰ ਨੇੜੇ ਗ਼ੌਰੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਭਾਜੜ ਪਾ ਦਿੱਤੀ; ਮੁਹੰਮਦ ਗ਼ੌਰੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ।
ਉਸੇ ਮੈਦਾਨ ਉੱਤੇ ਹਾਰਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਮੁਹੰਮਦ ਗ਼ੌਰੀ ਨੇ ਘੋੜਸਵਾਰ ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਿਆ।
ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਮਦਦ ਨਾ ਭੇਜ ਸਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਮੰਗੋਲ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਧਾਵਾ ਬੋਲ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਲਈ ਖੰਡਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।