ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ
ਹੀਰ ਦੇ ਕਵੀ, ਹੀਰ ਅਤੇ ਰਾਂਝੇ ਦੇ ਦੁਖਾਂਤਕ ਪਿਆਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਕਿੱਸਾ, 1766 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ
ਮਸ਼ਹੂਰ ਤੁਕਾਂਅੱਵਲ ਹਮਦ ਖ਼ੁਦਾ ਦਾ ਵਿਰਦ ਕੀਜੈ, ਇਸ਼ਕ ਕੀਤਾ ਸੂ ਜਗ ਦਾ ਮੂਲ ਮੀਆਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਹੈ ਰੱਬ ਨੇ ਇਸ਼ਕ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਮਾਸ਼ੂਕ ਹੈ ਨਬੀ ਰਸੂਲ ਮੀਆਂ।
ਹੀਰ, ਆਰੰਭ ਦੀਆਂ ਤੁਕਾਂ (1766)
ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨਾ ਆਦਤਾਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ, ਭਾਵੇਂ ਕੱਟੀਏ ਪੋਰੀਆਂ ਪੋਰੀਆਂ ਜੀ।
ਹੀਰ (1766)
ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ 1722 ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਖ਼ੂਪੁਰੇ ਨੇੜੇ ਜੰਡਿਆਲਾ ਸ਼ੇਰ ਖ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਸੱਯਦਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ, ਅਤੇ ਕਸੂਰ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੇ। ਕਥਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇਸ਼ਕ ਨਾਕਾਮ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੀੜ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀਰ ਲਿਖੀ।
ਉਹ ਪਾਕਪਟਨ ਨੇੜੇ ਮਲਕਾ ਹਾਂਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ, ਜਿੱਥੇ 1766 ਵਿੱਚ, ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਹੁਜਰੇ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹੀਰ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ, ਝੰਗ ਦੀ ਹੀਰ ਅਤੇ ਤਖ਼ਤ ਹਜ਼ਾਰੇ ਦੇ ਰਾਂਝੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ। ਇਹ ਕੋਈ ਛੇ ਸੌ ਬੰਦਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ: ਇਸ ਦੇ ਪਿੰਡ, ਜਾਤਾਂ, ਵਿਆਹ, ਝਗੜੇ, ਖਾਣੇ ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ, ਜੋਗੀ ਅਤੇ ਕਾਜ਼ੀ, ਹਾਸੇ ਅਤੇ ਰੋਹ ਨਾਲ ਲਿਖੀ।
ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਕਿਤਾਬ ਬਣ ਗਈ; ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰ ਮੌਕੇ ਲਈ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਇੱਕ ਤੁਕ ਹੈ। ਜੰਡਿਆਲਾ ਸ਼ੇਰ ਖ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਕਵੀਆਂ ਅਤੇ ਗਵੱਈਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿਆਰਤਗਾਹ ਹੈ, ਅਤੇ 1947 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੇ ਵੰਡ ਦਾ ਆਪਣਾ ਵੈਣ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
ਸਮਾਂ-ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ
ਜੁੜੇ ਹੋਏ
ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ। ਹਰ ਧਰਮ ਦੇ ਮੌਲਵੀਆਂ-ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਦਾ ਮਖ਼ੌਲ ਉਡਾਇਆ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ।
ਹੀਰ ਰਾਂਝੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਬਚਿਆ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸਾ ਲਿਖਿਆ, ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਝੰਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਆਪ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖੀ।
ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਮੋਹਰੀ ਕਵਿੱਤਰੀ, ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਜੰਮੀ। ਵੰਡ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦਾ ਵੈਣ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਕਬਰ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਲਈ ਨਵਾਂ ਵਰਕਾ ਲਿਖਣ ਲਈ ਪੁਕਾਰਦਾ ਹੈ।