ਮਹਾਰਾਣੀ ਚੰਦ ਕੌਰ
ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਔਰਤ, 1840–41 ਵਿੱਚ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਵਜੋਂ, ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਲੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ।
ਚੰਦ ਕੌਰ 1802 ਵਿੱਚ ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ ਕਨ੍ਹਈਏ ਦੀ ਧੀ ਵਜੋਂ ਜੰਮੀ, ਅਤੇ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਵਿਆਹੀ ਗਈ। ਨਵੰਬਰ 1840 ਵਿੱਚ ਪਤੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਤਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ।
ਸੰਧਾਂਵਾਲੀਆ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਅਤੇ ਮਲਿਕਾ ਮੁਕੱਦਸਾ, 'ਪਾਕ ਰਾਣੀ', ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਲਗਭਗ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਇਵੇਂ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇਕਲੌਤੀ ਔਰਤ। ਪਰ ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਡੋਗਰਾ ਵਜ਼ੀਰ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਜਨਵਰੀ 1841 ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਦਾਅਵਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
ਜੂਨ 1842 ਵਿੱਚ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਨੌਕਰਾਣੀਆਂ ਨੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਜਾਂ ਡੋਗਰਿਆਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁੱਟ-ਕੁੱਟ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।
ਜੁੜੇ ਹੋਏ
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਜਾਨਸ਼ੀਨ। 1818 ਵਿੱਚ ਮੁਲਤਾਨ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਦਾ ਸਿਪਹਸਾਲਾਰ, ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਣ ਦੇ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖੂੰਜੇ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ 1840 ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਇਦ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ, ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਿਆ।
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਾਬਲ ਪੋਤਾ ਜਿਸ ਨੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਥਾਂ ਰਾਜ ਚਲਾਇਆ। ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਤੋਂ ਮੁੜਦਿਆਂ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਇੱਕ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦਾ ਮਲਬਾ ਉਸ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਾ ਅਤੇ ਉਸੇ ਦਿਨ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਿਸ ਨੇ 1841 ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਨਾਲ ਤਖ਼ਤ ਜਿੱਤਿਆ। ਸਤੰਬਰ 1843 ਵਿੱਚ ਸੰਧਾਂਵਾਲੀਆ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ, ਉਸੇ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਵਜ਼ੀਰ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
ਮਹਾਰਾਣੀ ਚੰਦ ਕੌਰNational Army Museum, London · photo Wikimedia Commons (Wikimedia Commons) ↗