ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਮਰਾਠਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਫ਼ਤਿਹ
ਇੱਕ ਥੋੜ੍ਹ-ਚਿਰੇ ਗੱਠਜੋੜ ਨੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਅਟਕ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਕਾ ਚਲਾਇਆ।
1758 ਵਿੱਚ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਨੇ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਉਦੋਂ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਣ ਲਈ ਸੱਦਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਿਲਾਇਆ।
ਅਪ੍ਰੈਲ 1758 ਵਿੱਚ ਮਰਾਠਾ ਜਰਨੈਲ ਰਘੁਨਾਥ ਰਾਓ ਹੇਠ ਸਾਂਝੀ ਫ਼ੌਜ ਲਾਹੌਰ ਵੱਲ ਵਧੀ। ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਹਾਕਮ ਤੈਮੂਰ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਜਹਾਨ ਖ਼ਾਨ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਭਾਰੀ ਤੋਪਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਏ। ਮਰਾਠੇ ਅਟਕ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਤੱਕ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਸਿੱਖ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਕਾ ਚਲਾਇਆ ਅਤੇ ਫੜੇ ਗਏ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਵਾਈ ਗਈ।
ਮਰਾਠੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਨੂੰ ਸੂਬੇਦਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ; ਉਹ ਸਤੰਬਰ ਵਿੱਚ ਮਰ ਗਿਆ। ਗੱਠਜੋੜ ਥੋੜ੍ਹ-ਚਿਰਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਨੇ ਪਾਣੀਪਤ ਦੀ ਵੱਡੀ ਟੱਕਰ ਦਾ ਪਿੜ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ।
ਉਸੇ ਦੌਰ ਦੀਆਂ
ਮਿਸਲਾਂ, ਮੁਗ਼ਲ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ, 1709 – 1799
ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵੱਡਾ ਵਾਰ, ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਕਸਬੇ ਉੱਤੇ ਜੋ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੇ ਜਲਾਦਾਂ ਦਾ ਘਰ ਸੀ।
ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਸਢੌਰੇ ਦੇ ਹਾਕਮ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਿਸਾਨ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਭਾਜੜ ਪਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਮੁਕਾਇਆ, ਉਹ ਬੰਦਾ ਜਿਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। ਦੋ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਸਰਹਿੰਦ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪ ਸਿੱਖ ਰਾਜਧਾਨੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਨੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਲਏ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਫੜਿਆ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਕਿ ਬੰਦਾ ਖਿਸਕ ਗਿਆ।
ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ ਘਾਹ ਅਤੇ ਛਿੱਲ ਖਾ ਕੇ ਇੱਕ ਕੰਧਾਂ ਵਾਲੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿੱਚ ਡਟੇ ਰਹੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਲਿਜਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ, ਫਿਰ ਦਿੱਲੀ ਲੁੱਟੀ ਅਤੇ ਤਖ਼ਤ-ਏ-ਤਾਊਸ ਅਤੇ ਕੋਹਿਨੂਰ ਲੈ ਗਿਆ।
ਛੋਟਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾਮਈ – ਜੂਨ 1746 · ਕੋਈ 7,000 ਸਿੱਖ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ 3,000 ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਗਏ (ਰਵਾਇਤੀ ਅੰਕੜੇ)'ਛੋਟਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ'। ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਲਖਪਤ ਰਾਇ ਨੇ ਕਾਹਨੂੰਵਾਨ ਦੇ ਛੰਭਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕੀਤੇ ਗਏ।
ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਅਬਦਾਲੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਮ੍ਹੋ-ਸਾਹਮਣੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹਾਰਿਆ। ਸਿੱਖ ਜਥਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਦੇ ਕਾਫ਼ਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ।