ਸਰਸਾ ਦੀ ਲੜਾਈ
ਜਦੋਂ ਅਨੰਦਪੁਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਕਾਫ਼ਲਾ ਚੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸਰਸਾ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਘੇਰਾ ਪਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਗੁਆਚ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਛੜ ਗਿਆ।
20 ਦਸੰਬਰ 1704 ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਕਾਫ਼ਲਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਾਹ ਦੇ ਵਾਅਦੇ ਉੱਤੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ। ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੁਗ਼ਲ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਈਆਂ।
ਸਰਸਾ ਉੱਤੇ, ਜੋ ਸਿਆਲੀ ਮੀਂਹਾਂ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਕਾਫ਼ਲਾ ਹਨੇਰੇ ਅਤੇ ਠੰਢ ਵਿੱਚ ਘਿਰ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਪਿਛਲੇ ਦਸਤੇ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਰੋਕੀ ਰੱਖਿਆ ਜਦੋਂ ਬਾਕੀ ਪਾਰ ਲੰਘੇ; ਬਹੁਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਅਤੇ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਹੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰੁੜ੍ਹ ਗਏ।
ਇਸ ਹਫ਼ੜਾ-ਦਫ਼ੜੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਛੜ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਅਤੇ ਦੋ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਗਏ ਅਤੇ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤੇ ਗਏ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਹਿਲਾਂ ਨੂੰ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦਿੱਲੀ ਲੈ ਗਏ; ਗੁਰੂ ਜੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਅਤੇ ਕੋਈ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖ ਅੱਗੇ ਚਮਕੌਰ ਵੱਲ ਗਏ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਛੋੜਾ ਉਸ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਹੈ।
ਉਸੇ ਦੌਰ ਦੀਆਂ
ਮੁਗ਼ਲ ਪੰਜਾਬ, 1526 – 1705
ਬਾਬਰ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਅਤੇ ਰਸਾਲੇ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਨੇ ਕਿਤੇ ਵੱਡੀ ਲੋਧੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਬਾਬਰ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਮਾਛੀਵਾੜੇ ਦੀ ਲੜਾਈਮਈ 1555 · ਮੁਗ਼ਲ ਜਿੱਤ; ਹਮਾਯੂੰ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾਸਤਲੁਜ ਉੱਤੇ ਮਾਛੀਵਾੜੇ ਵਿਖੇ ਪਰਤਦੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੇ ਸੂਰੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਜਿੱਤੇ।
ਦਿੱਲੀ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹਿੰਦੂ ਜਰਨੈਲ ਹੇਮੂ ਜਿੱਤ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਤੀਰ ਉਸ ਦੀ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਵੱਜਾ; ਉਸ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਟੁੱਟ ਗਈ ਅਤੇ ਬਾਲਕ ਅਕਬਰ ਦਾ ਤਖ਼ਤ ਬਚ ਗਿਆ।
ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਟੱਕਰ, ਜੋ ਬਿਆਸ ਉੱਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਵਸਾਉਣ ਪਿੱਛੇ ਹੋਈ।
ਸ਼ਾਹਜਹਾਨ ਦੇ ਇੱਕ ਬਾਜ਼ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮੋੜਨ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇੱਕ ਮੁਗ਼ਲ ਦਸਤੇ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਵੇਲੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਭਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਘੋੜਿਆਂ ਪਿੱਛੇ ਲੜੀ ਗਈ ਜੋ ਸਿੱਖ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਨੇ ਸ਼ਾਹੀ ਤਬੇਲਿਆਂ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਲਿਆਂਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਲਈ ਭੇਟਾ ਸਨ।
ਕਦੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਾਲਾਰ ਰਿਹਾ ਪੈਂਦੇ ਖ਼ਾਨ ਉਹਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਨੌਜਵਾਨ ਤਿਆਗ ਮੱਲ ਇੰਨਾ ਚੰਗਾ ਲੜੇ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਤੋਂ ਕੀਰਤਪੁਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦਿਆਂ ਹੋਈ ਇੱਕ ਝੜਪ।