ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ

ਗੋਬਿੰਦ ਦਾਸ ਦਸੰਬਰ 1666 ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਕੰਢੇ ਪਟਨੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਜੰਮੇ, ਅਤੇ ਨਿੱਕੀ ਉਮਰੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਆਏ। ਜਦੋਂ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗਣ ਆਏ ਤਾਂ ਉਹ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਕੁਰਬਾਨੀ ਲਈ ਆਪ ਤੋਂ ਵੱਧ ਯੋਗ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। 1675 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ।

ਉਹ ਕਵੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਬ੍ਰਜ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਯੋਧੇ ਬਣ ਕੇ ਵੱਡੇ ਹੋਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਬਵੰਜਾ ਕਵੀ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ, ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ, ਬਚਿੱਤਰ ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਬੀਰ-ਰਸੀ ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ ਰਚੀ, ਜੋ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਿਤ ਹਨ। ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ, ਸ਼ਿਵਾਲਕ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਹਾਕਮ, ਆਪਣੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਖਿਝਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ 1688 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭੰਗਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ, ਸੂਫ਼ੀ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।

1699 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਇਕੱਠ ਸਾਹਮਣੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਤਲਵਾਰ ਧੂਹੀ ਅਤੇ ਸੀਸ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਪੰਜ ਜਣੇ ਅੱਗੇ ਆਏ, ਇੱਕ ਖੱਤਰੀ, ਇੱਕ ਜੱਟ, ਇੱਕ ਧੋਬੀ, ਇੱਕ ਝਿਉਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਾਈ, ਹਿੰਦ ਦੇ ਹਰ ਕੋਨੇ ਅਤੇ ਹਰ ਜਾਤ ਤੋਂ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਦੋਧਾਰੇ ਖੰਡੇ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛਕਾਇਆ, ਫਿਰ ਗੋਡੇ ਟੇਕ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਆਪ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮੰਗਿਆ: 'ਵਾਹੁ ਵਾਹੁ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਆਪੇ ਗੁਰ ਚੇਲਾ'। ਉਹ ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ ਸਨ, ਖ਼ਾਲਸੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਪੰਥ, ਦੇ ਪਹਿਲੇ। ਹਰ ਸਿੱਖ ਮਰਦ ਸਿੰਘ ਹੋਵੇਗਾ; ਹਰ ਔਰਤ ਕੌਰ; ਸਾਰੇ ਕੇਸ ਸਾਬਤ ਰੱਖਣਗੇ, ਤਲਵਾਰ ਧਾਰਨਗੇ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਜਾਤ ਨਹੀਂ ਮੰਨਣਗੇ।

ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਜੰਗ ਦੇ ਸਨ। ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸੂਬੇਦਾਰਾਂ ਨੇ 1700 ਤੋਂ ਅਨੰਦਪੁਰ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾਈ ਰੱਖਿਆ। ਦਸੰਬਰ 1704 ਵਿੱਚ, ਕੁਰਾਨ ਅਤੇ ਗਊ ਦੀਆਂ ਸਹੁੰਆਂ ਖਾ ਕੇ ਦਿੱਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਾਹ ਦੇ ਵਾਅਦੇ ਉੱਤੇ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਛੱਡਿਆ। ਵਾਅਦੇ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਅਤੇ ਦੋ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਫੜ ਕੇ ਸਰਹਿੰਦ ਲਿਜਾਏ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਨੌਂ ਅਤੇ ਛੇ ਸਾਲ ਦੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਨਾ ਬਦਲਣ ਕਰਕੇ ਜਿਉਂਦੇ ਨੀਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿਣ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਠੰਢੇ ਬੁਰਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਗਏ। ਚਮਕੌਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕੋਈ ਚਾਲੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕੱਚੀ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕੀਤਾ; ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਜੂਝਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਾਛੀਵਾੜੇ ਦੇ ਜੰਗਲ ਰਾਹੀਂ ਨਿਕਲ ਗਏ।

ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਰੇਤਲੇ ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ, ਫ਼ਤਿਹ ਦੀ ਚਿੱਠੀ, ਲਿਖੀ: ਸਹੁੰਆਂ ਤੋੜਨ ਵਾਲੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼-ਪੱਤਰ, ਅਤੇ ਇਹ ਐਲਾਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਹਰ ਹੀਲਾ ਮੁੱਕ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਤਲਵਾਰ ਚੁੱਕਣੀ ਜਾਇਜ਼ ਹੈ। 1705 ਵਿੱਚ ਖਿਦਰਾਣੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਮੁਕਤਸਰ ਪਿਆ, ਵਿੱਚ ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ, ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ, ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸਰੂਪ ਲਿਖਵਾਇਆ।

ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਨਵੇਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਗਏ ਅਤੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਕੰਢੇ ਨੰਦੇੜ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਬੈਰਾਗੀ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਬਣਾ ਕੇ ਸਰਹਿੰਦ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਭੇਜਿਆ। ਉੱਥੇ, ਅਕਤੂਬਰ 1708 ਵਿੱਚ, ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਭੇਜੇ ਕਾਤਲ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਛੁਰੇ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕੀਤਾ। ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਹੁਣ ਕੋਈ ਦੇਹਧਾਰੀ ਗੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ: 'ਗੁਰੂ ਮਾਨਿਓ ਗ੍ਰੰਥ', ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਚਾਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਅਤੇ ਉਹ ਇਕਤਾਲੀ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ।