The collection
ਗੰਧਾਰ ਵਿੱਚ ਘੜਿਆ ਵਰਤ ਰੱਖਦਾ ਬੁੱਧ, ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੰਦ-ਯੂਨਾਨੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਚਾਂਦੀ, ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦੀਆਂ ਟਾਈਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਮਸੀਤਾਂ, ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਘੜੇ ਸਿੱਕੇ, ਹੱਥ ਨਾਲ ਲਿਖੇ ਗ੍ਰੰਥ, ਇੱਕ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦਾ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਖ਼ਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਖੋਹੇ ਗਹਿਣੇ: ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪਦਾਰਥਕ ਇਤਿਹਾਸ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਲੰਡਨ, ਐਡਿਨਬਰਾ ਅਤੇ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਤੱਕ ਖਿੰਡਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਹੈ ਜੋ ਬਚਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਸਿੰਧ ਘਾਟੀ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮੋਹਰਾਂ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਧਰਤੀ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ ਉੱਤੇ ਹੜੱਪਾ ਨਾਲ ਹਨ।
ਪੰਜ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਗੰਧਾਰ ਦੇ ਬੁੱਤਘਾੜਿਆਂ ਨੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਦੇ ਸਲੇਟੀ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਘੜੀਆਂ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ, ਯੂਨਾਨੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਰਲਾ ਕੇ।
ਹਿੰਦ-ਯੂਨਾਨੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੀ ਚਾਂਦੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀਆਂ ਟਕਸਾਲਾਂ ਤੱਕ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸਿੱਕੇ ਘੜੇ।
ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਵਜੋਂ ਸਾਂਭੇ ਸ਼ਸਤਰ, ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਵੱਡੀ ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ ਤੋਪ, ਅਤੇ ਲਾਹੌਰੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਫ਼ੌਲਾਦ ਜੋ ਹੁਣ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੇ ਅਜਾਇਬਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅਲਮਾਰੀਆਂ ਭਰਦਾ ਹੈ।
ਗੰਧਾਰ ਦੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਕਰੇ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਫ਼ਰਮਾਨ, ਅਤੇ ਛਾਪੇਖ਼ਾਨੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੱਥ ਨਾਲ ਲਿਖੀ ਹਰ ਕਿਤਾਬ: ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਪੋਥੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ।
ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ, ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀ ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਏ; ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਜੀਵਨ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ।
ਮਸੀਤਾਂ, ਮੰਦਰ, ਗੁਰਦੁਆਰੇ, ਮਕਬਰੇ, ਕਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਹਵੇਲੀਆਂ: ਇੱਟ, ਸੰਗਮਰਮਰ ਅਤੇ ਰੰਗੀਨ ਟਾਈਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ, ਰਾਜਪੂਤ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰੂਪ।
ਜਦੋਂ 1849 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਤੋਸ਼ਾਖ਼ਾਨਾ, ਭਾਵ ਸਿੱਖ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ, ਨਿਲਾਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਾਂ ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਨੂੰ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਫੁਲਕਾਰੀ ਅਤੇ ਚੰਬੇ ਦੀ ਕਢਾਈ, ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸ਼ਾਲਾਂ, ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਗਲੀਚੇ, ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਨੀਲੇ ਭਾਂਡੇ, ਚਿਨਿਓਟ ਦੀ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਜੀ.ਟੀ. ਰੋਡ ਦੇ ਰੰਗੇ ਹੋਏ ਟਰੱਕ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ ਅਤੇ ਚੁਗ਼ਤਾਈ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਲਾ ਕਾਰਬੂਜ਼ੀਏ ਦੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ਨੇਕ ਚੰਦ ਦੇ ਰੌਕ ਗਾਰਡਨ ਅਤੇ ਮੀਨਾਰ-ਏ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੱਕ।