ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ
ਗਾਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਹਨੇਰੀ: ਖਰਲਾਂ ਦਾ ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਭੱਜਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੌਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਉਸ ਦੇ ਤੀਰ ਤੋੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਮਿਰਜ਼ਾ ਬਾਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਦਾਨਾਬਾਦ ਦਾ ਖਰਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਾਂ ਸਿਆਲਾਂ ਦੇ ਖੀਵਾ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਧੀ। ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਮਕਤਬ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਵੱਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਤਾਹਿਰ ਖ਼ਾਨ ਨਾਲ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਿਰਜ਼ੇ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਘੋੜੀ ਬੱਕੀ ਉੱਤੇ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਸਵਾਰੀ ਕਰਕੇ ਵਿਆਹ ਵਾਲੇ ਘਰੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸਵਾਰੀ ਤੋਂ ਥੱਕਿਆ ਮਿਰਜ਼ਾ ਇੱਕ ਜੰਡ ਹੇਠਾਂ ਸੌਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਬਾਂ, ਇਸ ਡਰੋਂ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਆਉਣਗੇ ਤਾਂ ਮਿਰਜ਼ਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵੇਗਾ, ਉਸ ਦੇ ਤੀਰ ਤੋੜ ਕੇ ਤਰਕਸ਼ ਜੰਡ ਉੱਤੇ ਟੰਗ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਆ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ; ਨਿਹੱਥਾ ਮਿਰਜ਼ਾ ਵੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਹੁਤੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਬਾਂ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਮਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੀ ਉਸ ਨੇ ਦਗ਼ਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼, ਇਹ ਸਵਾਲ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਚਾਰ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਉੱਤੇ ਬਹਿਸਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।
ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਕਵੀ ਪੀਲੂ ਨੇ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਵਾਰ ਦੇ ਢੰਗ ਵਿੱਚ, ਛੋਟਾ ਅਤੇ ਤਿੱਖਾ, ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਢਾਡੀਆਂ ਅਤੇ ਅਖਾੜੇ ਦੇ ਗਾਇਕਾਂ ਦੀ ਮਨਪਸੰਦ ਬਣੀ, ਅਤੇ ਜੰਡ ਵਾਲੀ ਸਤਰ ਬੋਲੀ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਜਾਣੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ। ਕੁਲਦੀਪ ਮਾਣਕ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਮਿਰਜ਼ਾ ਗਾ ਕੇ ਨਾਂ ਕਮਾਇਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਅੱਜ ਵੀ ਹੀਰ ਦੇ ਉਲਟ ਗਾਥਾ ਵਜੋਂ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਇਸ਼ਕ ਸਬਰ ਵਾਲੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਮੌਤ ਵੱਲ ਦੌੜਦਾ ਘੋੜਾ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ
ਮਸ਼ਹੂਰ ਤੁਕਾਂਮੰਦਾ ਕੀਤੋਈ ਸਾਹਿਬਾਂ, ਮੇਰਾ ਤਰਕਸ਼ ਟੰਗਿਆ ਜੰਡ।
ਮਿਰਜ਼ੇ ਦਾ ਵਿਰਲਾਪ, ਪੀਲੂ ਦੇ ਮਿਰਜ਼ੇ (17ਵੀਂ ਸਦੀ) ਵਿੱਚੋਂ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਜ ਵੀ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
ਹੋਰ ਕਿੱਸੇ
ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮਹਾਨ ਦੁਖਾਂਤ: ਝੰਗ ਦੀ ਹੀਰ ਅਤੇ ਤਖ਼ਤ ਹਜ਼ਾਰੇ ਦਾ ਵੰਝਲੀ ਵਾਲਾ ਰਾਂਝਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਵਿਛੋੜਿਆ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਦਿੱਤਾ।
▶ ਵੇਖੋ
ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਘੁਮਿਆਰ ਦੀ ਧੀ ਸੋਹਣੀ ਹਰ ਰਾਤ ਘੜੇ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਚਨਾਬ ਤਰ ਕੇ ਮਹੀਂਵਾਲ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਪੱਕਾ ਘੜਾ ਕੱਚੇ ਨਾਲ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ।
▶ ਵੇਖੋ
ਸੱਸੀ ਆਪਣੇ ਅਗਵਾ ਹੋਏ ਪਤੀ ਪੁੰਨੂੰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਥਲ ਦੇ ਮਾਰੂਥਲ ਵਿੱਚ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਤੁਰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਰੇਤ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ।
▶ ਵੇਖੋ
ਸਿਆਲਕੋਟ ਦਾ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਪੂਰਨ, ਮਤਰੇਈ ਮਾਂ ਦੇ ਝੂਠੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਉੱਤੇ ਅੰਗ ਵੱਢ ਕੇ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੰਤ ਬਣ ਕੇ ਉੱਠਦਾ ਹੈ।
▶ ਵੇਖੋ
ਬਾਰ ਦਾ ਰੌਬਿਨ ਹੁੱਡ: ਇੱਕ ਭੱਟੀ ਰਾਜਪੂਤ ਜਿਸ ਨੇ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰਿਆ, ਚੁੱਕੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਛੁਡਾਈਆਂ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੋਹੜੀ ਦੀ ਹਰ ਧੂਣੀ ਉੱਤੇ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
▶ ਵੇਖੋ
ਪੂਰਨ ਦਾ ਮਤਰੇਆ ਭਰਾ, ਸਿਆਲਕੋਟ ਦਾ ਸੂਰਮਾ ਰਾਜਾ ਜੋ ਦਿਓਆਂ ਨਾਲ ਲੜਿਆ, ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਚੌਪੜ ਖੇਡਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਘੋੜੇ ਫ਼ੌਲਾਦੀ ਉੱਤੇ ਲੂਣ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਆਰ-ਪਾਰ ਸਵਾਰੀ ਕੀਤੀ।
▶ ਵੇਖੋ
ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਮੌੜ ਦੇ ਡਾਕੂ ਦੀ ਗਾਥਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਮੀਰਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਿਆ।
▶ ਵੇਖੋ
ਸਮਾਓਂ ਦੇ ਉਸ ਬੰਦੇ ਦੀ ਗਾਥਾ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਲਈ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਗ਼ੀ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਹੋਇਆ।