ਹੀਰ ਰਾਂਝਾ
ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮਹਾਨ ਦੁਖਾਂਤ: ਝੰਗ ਦੀ ਹੀਰ ਅਤੇ ਤਖ਼ਤ ਹਜ਼ਾਰੇ ਦਾ ਵੰਝਲੀ ਵਾਲਾ ਰਾਂਝਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਵਿਛੋੜਿਆ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਦਿੱਤਾ।
ਧੀਦੋ ਰਾਂਝਾ ਚਨਾਬ ਕੰਢੇ ਤਖ਼ਤ ਹਜ਼ਾਰੇ ਦੇ ਇੱਕ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਲਈ ਭਾਬੀਆਂ ਨਾਲ ਝਗੜ ਕੇ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵੰਝਲੀ ਲੈ ਕੇ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਲੰਘ ਉੱਤੇ ਸੌਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਝੰਗ ਦੇ ਸਿਆਲ ਸਰਦਾਰ ਦੀ ਧੀ ਹੀਰ ਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵੰਝਲੀ ਸੁਣਨ ਲਈ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਰਾਂਝਾ ਉਸ ਦੇ ਪਿਓ ਦੀਆਂ ਮੱਝਾਂ ਦਾ ਚਾਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੋਵੇਂ ਦਰਿਆ ਕੰਢੇ ਬੇਲੇ ਦੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਮਾਲ ਚਰਦਾ ਹੈ।
ਉਸ ਦਾ ਲੰਗੜਾ ਅਤੇ ਕੀਨੇ ਵਾਲਾ ਚਾਚਾ ਕੈਦੋ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਦਗ਼ਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੀਰ ਦਾ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਰੰਗਪੁਰ ਦੇ ਖੇੜਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿਆਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਂਝਾ ਸਿਰ ਮੁਨਾ ਕੇ, ਕੰਨ ਪੜਵਾ ਕੇ ਟਿੱਲਾ ਜੋਗੀਆਂ ਵਿਖੇ ਬਾਲਨਾਥ ਦੇ ਪੰਥ ਦਾ ਜੋਗੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਹੀਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਖੇੜਿਆਂ ਦੇ ਦਰ ਉੱਤੇ ਅਲਖ ਜਗਾਉਂਦਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸ਼ਕ ਬਚ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਊਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਰਾਜ਼ੀ ਹੋਣ ਦਾ ਢੌਂਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਹੀਰ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਵਾਲਾ ਖਾਣਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਂਝਾ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਗ਼ਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਦਮੋਦਰ ਗੁਲਾਟੀ ਨੇ ਅਕਬਰ ਦੇ ਰਾਜ ਵੇਲੇ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਅਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਅੱਖੀਂ ਵਾਪਰਦੀ ਵੇਖੀ। ਮਲਕਾ ਹਾਂਸ ਵਿਖੇ 1766 ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਹੀਰ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਬਣ ਗਈ: ਇੱਕ ਲੰਮੀ ਕਵਿਤਾ ਜੋ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵੀ ਹੈ, ਇਸ ਦੀਆਂ ਜ਼ਾਤਾਂ, ਫ਼ਸਲਾਂ, ਬਦ-ਦੁਆਵਾਂ, ਕੱਪੜੇ, ਮੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਕਾਜ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਝਗੜੇ, ਅਤੇ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਕਿ ਇਸ਼ਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਜ਼੍ਹਬ ਹੈ। ਲੋਕ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਤਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ 'ਹੀਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਝੰਗ ਵਿੱਚ ਆਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਉੱਤੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਜੋੜੇ ਸਲਾਮ ਕਰਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ
ਮਸ਼ਹੂਰ ਤੁਕਾਂਅੱਵਲ ਹਮਦ ਖ਼ੁਦਾ ਦਾ ਵਿਰਦ ਕੀਜੈ, ਇਸ਼ਕ ਕੀਤਾ ਸੂ ਜਗ ਦਾ ਮੂਲ ਮੀਆਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਹੈ ਰੱਬ ਨੇ ਇਸ਼ਕ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਮਾਸ਼ੂਕ ਹੈ ਨਬੀ ਰਸੂਲ ਮੀਆਂ।
ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ, ਹੀਰ, ਆਰੰਭ ਦੀਆਂ ਤੁਕਾਂ (1766)
ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨਾ ਆਦਤਾਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ, ਭਾਵੇਂ ਕੱਟੀਏ ਪੋਰੀਆਂ ਪੋਰੀਆਂ ਜੀ।
ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ, ਹੀਰ (1766)
ਰਾਂਝਾ ਰਾਂਝਾ ਕਰਦੀ ਨੀ ਮੈਂ ਆਪੇ ਰਾਂਝਾ ਹੋਈ। ਸੱਦੋ ਨੀ ਮੈਨੂੰ ਧੀਦੋ ਰਾਂਝਾ, ਹੀਰ ਨਾ ਆਖੋ ਕੋਈ।
ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ, ਹੀਰ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨੀ
ਹੋਰ ਕਿੱਸੇ
ਗਾਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਹਨੇਰੀ: ਖਰਲਾਂ ਦਾ ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਭੱਜਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੌਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਉਸ ਦੇ ਤੀਰ ਤੋੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
▶ ਵੇਖੋ
ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਘੁਮਿਆਰ ਦੀ ਧੀ ਸੋਹਣੀ ਹਰ ਰਾਤ ਘੜੇ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਚਨਾਬ ਤਰ ਕੇ ਮਹੀਂਵਾਲ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਪੱਕਾ ਘੜਾ ਕੱਚੇ ਨਾਲ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ।
▶ ਵੇਖੋ
ਸੱਸੀ ਆਪਣੇ ਅਗਵਾ ਹੋਏ ਪਤੀ ਪੁੰਨੂੰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਥਲ ਦੇ ਮਾਰੂਥਲ ਵਿੱਚ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਤੁਰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਰੇਤ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ।
▶ ਵੇਖੋ
ਸਿਆਲਕੋਟ ਦਾ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਪੂਰਨ, ਮਤਰੇਈ ਮਾਂ ਦੇ ਝੂਠੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਉੱਤੇ ਅੰਗ ਵੱਢ ਕੇ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੰਤ ਬਣ ਕੇ ਉੱਠਦਾ ਹੈ।
▶ ਵੇਖੋ
ਬਾਰ ਦਾ ਰੌਬਿਨ ਹੁੱਡ: ਇੱਕ ਭੱਟੀ ਰਾਜਪੂਤ ਜਿਸ ਨੇ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰਿਆ, ਚੁੱਕੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਛੁਡਾਈਆਂ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੋਹੜੀ ਦੀ ਹਰ ਧੂਣੀ ਉੱਤੇ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
▶ ਵੇਖੋ
ਪੂਰਨ ਦਾ ਮਤਰੇਆ ਭਰਾ, ਸਿਆਲਕੋਟ ਦਾ ਸੂਰਮਾ ਰਾਜਾ ਜੋ ਦਿਓਆਂ ਨਾਲ ਲੜਿਆ, ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਚੌਪੜ ਖੇਡਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਘੋੜੇ ਫ਼ੌਲਾਦੀ ਉੱਤੇ ਲੂਣ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਆਰ-ਪਾਰ ਸਵਾਰੀ ਕੀਤੀ।
▶ ਵੇਖੋ
ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਮੌੜ ਦੇ ਡਾਕੂ ਦੀ ਗਾਥਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਮੀਰਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਿਆ।
▶ ਵੇਖੋ
ਸਮਾਓਂ ਦੇ ਉਸ ਬੰਦੇ ਦੀ ਗਾਥਾ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਲਈ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਗ਼ੀ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਹੋਇਆ।
ਹੀਰ ਰਾਂਝਾ