ਪੰਜ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਹਿਰ, ਉਸ ਦੇ ਸੰਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਗੀਤ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਰ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਤੋੜਿਆ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਾਡੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੁੜ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ।
ਮੈਨੀਫ਼ੈਸਟੋ ਪੜ੍ਹੋ →
ਅਣਪਛਾਤਾ · ਵਿਕੀਮੀਡੀਆਸਿੱਖ 1984 ਨੂੰ ਤੀਜਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸਨ: 1746 ਦਾ ਛੋਟਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ, ਜਦੋਂ ਦੀਵਾਨ ਲਖਪਤ ਰਾਇ ਹੇਠ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਕਾਹਨੂੰਵਾਨ ਦੇ ਛੰਭ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੱਤ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਫ਼ਰਵਰੀ 1762 ਦਾ ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ, ਜਦੋਂ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਕੁੱਪ ਦੇ ਕੋਲ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾ ਘੇਰਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਹਾੜੇ ਉੱਤੇ, ਟੈਂਕਾਂ ਨਾਲ, ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ, ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਥੇਬੰਦ ਭੀੜਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖਾੜਕੂਵਾਦ, ਪੁਲਿਸ ਕਤਲਾਂ ਅਤੇ ਗੁੰਮਸ਼ੁਦਗੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਦਹਾਕਾ ਆਇਆ।
Scroll sideways to see the whole figure →
'Ghallughara' means a holocaust or wholesale massacre. Sikhs gave the name to the two great killings of the 18th century, and in 1984 many called the army's attack on the Harmandir Sahib the third.
ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜੇ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਸਮੂਹ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਟੈਂਕਾਂ ਨੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ, ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਤਖ਼ਤ, ਉੱਤੇ ਗੋਲੇ ਦਾਗ਼ੇ, ਅਤੇ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਬੀੜਾਂ ਅਤੇ ਹੁਕਮਨਾਮਿਆਂ ਵਾਲੀ ਸਿੱਖ ਰੈਫ਼ਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਸੜ ਗਈ। ਪੰਜ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭੀੜਾਂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਦਰਜਨਾਂ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਦਕਿ ਪੁਲਿਸ ਖੜ੍ਹੀ ਵੇਖਦੀ ਰਹੀ। ਸਿੱਖ ਜੂਨ 1984 ਨੂੰ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਕਤਲੇਆਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੀਜਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ 1984 ਨੂੰ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖਾੜਕੂਵਾਦ, ਝੂਠੇ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਅਤੇ ਗੁੰਮਸ਼ੁਦਗੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਦਹਾਕਾ ਆਇਆ। ਇਹ ਪੰਨਾ ਉਹ ਕਹਾਣੀ ਉਵੇਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸਿੱਖ ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨਾਲ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਮੇਤ।
ਅੰਕੜੇ ਉਵੇਂ ਜਿਵੇਂ 1984tribute.com ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸਾਂ '1984 June: the Battle of Amritsar' ਅਤੇ '1984 November: the Sikh Genocide' ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਪੁਰਾਲੇਖ ਵਿੱਚ ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ। ਸਾਈਟ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੋਈ 1,00,000 ਫ਼ੌਜੀ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤੇ ਗਏ, 13 ਤੱਕ ਟੈਂਕ ਪਰਿਕਰਮਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ, ਮੋਰਚਾਬੰਦ ਪੰਜ ਦਿਨ ਡਟੇ ਰਹੇ, ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਦਿਨ ਬਿਨਾਂ ਖਾਣੇ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਸਿੱਖ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਦੇ ਕੋਈ 5,000 ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕੀਤੀ।
ਬਲੁ ਹੋਆ ਬੰਧਨ ਛੁਟੇ ਸਭੁ ਕਿਛੁ ਹੋਤ ਉਪਾਇ ॥
ਬਲੁ ਹੋਆ ਬੰਧਨ ਛੁਟੇ ਸਭੁ ਕਿਛੁ ਹੋਤ ਉਪਾਇ ॥
ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ · ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਸਲੋਕ ਮਹਲਾ 9, ਅੰਗ 1429
ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਬੋਲੀ ਦੀਆਂ ਲੀਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪੁਨਰਗਠਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ਦਰਿਆਈ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਇਲਾਕੇ ਬਾਹਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਜੋ ਬਾਅਦ ਦੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਹਵਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਅਸਲ ਸੰਘਵਾਦ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਇਜ਼ ਹਿੱਸੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਭਾਈ ਫ਼ੌਜਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਇੱਕ ਸੰਤ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਸਮਾਗਮ ਵਿਰੁੱਧ ਮਾਰਚ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਗੁਰੂਆਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਸਮਝਦੇ ਹਨ; 13 ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਇਕੱਠ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਪੁਲਿਸ ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਅਤੇ ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਜਨਤਕ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। 30,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 200 ਸ਼ਹੀਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਦਿੱਲੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਕੰਟਰੋਲ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਸੂਬਾ ਨੀਮ-ਫ਼ੌਜੀ ਦਸਤਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸੀਆਰਪੀਐੱਫ਼ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਟੁਕੜੀਆਂ ਸਮੂਹ ਉੱਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦਰਜਨਾਂ ਗੋਲੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਰਫ਼ਿਊ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜੇ ਉੱਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਅੰਦਰ ਹਨ। ਪੂਰਾ ਕਰਫ਼ਿਊ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ ਸਕਦੇ।
ਕਮਾਂਡੋ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਫ਼ੌਜ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ, ਭਾਈ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜਨਰਲ ਸ਼ਬੇਗ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸੌ ਮੋਰਚਾਬੰਦਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸਮੂਹ ਉੱਤੇ ਧਾਵਾ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪੈਦਲ ਫ਼ੌਜ ਨਾਕਾਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਟੈਂਕ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਗੋਲੇ ਦਾਗ਼ਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਰਧਾਲੂ, ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪਰਿਕਰਮਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਮੋਰਚਾਬੰਦ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਰੈਫ਼ਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਸੜਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਭਰ ਦੇ ਕੋਈ ਚਾਲੀ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਛਾਪੇ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਕਈ ਛਾਉਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਬੈਰਕਾਂ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤੇ ਰੋਕ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਦਰਜਨਾਂ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਕੋਰਟ-ਮਾਰਸ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਜਨਤਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਆਪਣੇ ਸਨਮਾਨ ਵਾਪਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਹਮਲੇ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਿੱਖ ਅੰਗ-ਰੱਖਿਅਕ, ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ, ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਜਥੇਬੰਦ ਭੀੜਾਂ, ਬਹੁਤੀਆਂ ਸਥਾਨਕ ਕਾਂਗਰਸੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਤੇਲ ਅਤੇ ਵੋਟਰ ਸੂਚੀਆਂ ਨਾਲ ਲੈਸ, ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਚਾਲੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਮਰਦਾਂ ਅਤੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦੀਆਂ, ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਸਾੜਦੀਆਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਬਲਾਤਕਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਫ਼ੌਜ ਨਹੀਂ ਸੱਦੀ ਜਾਂਦੀ।
ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫ਼ੌਜ ਨੌਜਵਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡ ਛਾਣਦੀ ਹੈ; ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਫੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤੇ ਮੁੜ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ।
ਸੰਤ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤੇ ਉੱਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ ਲਈ ਇਨਸਾਫ਼ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਦਾ ਕਤਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਾਅਦੇ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਸਾਲ ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ ਉਡਾਣ 182 ਵਿੱਚ ਬੰਬ ਧਮਾਕਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਇੱਕ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਜਾਂਚ ਨੇ ਕੈਨੇਡਾ-ਸਥਿਤ ਸਿੱਖ ਖਾੜਕੂਆਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ।
ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਰਾਹੀਂ ਤਖ਼ਤ ਮੁੜ ਉਸਾਰਨ ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਕਮੇਟੀ ਥਾਪਦਾ ਹੈ।
ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਈ ਇੱਕ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲਹਿਰ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖਾੜਕੂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਖਾੜਕੂ ਬਣ ਕੇ ਫਿਰਦੇ ਅਪਰਾਧੀ ਗਰੋਹ, ਆਮ ਲੋਕਾਂ, ਪੁਲਿਸ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਹਨ; ਸਰਕਾਰ ਝੂਠੇ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ, ਤਸ਼ੱਦਦ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਸਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਬਹੁਤੇ ਸਿੱਖ।
ਪੁਲਿਸ ਟੀਵੀ ਕੈਮਰਿਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਦਸ ਦਿਨ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਖਾੜਕੂਆਂ ਨੂੰ ਘੇਰੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।
ਅਕਾਲੀ ਧੜੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਚੌਥਾਈ ਤੋਂ ਘੱਟ ਵੋਟਰ ਵੋਟ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕੇ. ਪੀ. ਐੱਸ. ਗਿੱਲ ਹੇਠ ਪੁਲਿਸ ਮੁਹਿੰਮ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਗੁਪਤ ਸਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਪਰਦਾਫ਼ਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਘਰੋਂ ਅਗਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। 2005 ਵਿੱਚ ਛੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਨਾਨਾਵਤੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਕਾਂਗਰਸੀ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨਵੰਬਰ 1984 ਲਈ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ।
ਚੌਂਤੀ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਦਿੱਲੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਸਾਬਕਾ ਕਾਂਗਰਸੀ ਐੱਮਪੀ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਕਤਲਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਵਿਰੁੱਧ ਜੁਰਮ ਕਹਿੰਦਿਆਂ।
| ਘਟਨਾ | ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਾ | ਸਰੋਤ | ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਅੰਦਾਜ਼ੇ |
|---|---|---|---|
| ਜੂਨ 1984: ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਿੱਖ | 493 ਖਾੜਕੂ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕ | ਸਰਕਾਰੀ ਵ੍ਹਾਈਟ ਪੇਪਰ | ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 1,200 ਮੌਤਾਂ (ਐਸੋਸੀਏਟਡ ਪ੍ਰੈਸ); ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ, ਬਹੁਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ |
| ਜੂਨ 1984: ਮਾਰੇ ਗਏ ਫ਼ੌਜੀ | 83 | ਸਰਕਾਰੀ ਵ੍ਹਾਈਟ ਪੇਪਰ | ਬਾਅਦ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਈ ਸੌ |
| ਨਵੰਬਰ 1984: ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਿੱਖ | 2,733 | ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਾ | 1984tribute.com ਅਨੁਸਾਰ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਵਿੱਚ 10,000 ਤੋਂ ਵੱਧ; ਪੀੜਤ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਵਕੀਲ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਦੱਸਦੇ ਹਨ |
| ਨਵੰਬਰ 1984: ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਿੱਖ | 3,350 | ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਾ | ਆਜ਼ਾਦ ਅੰਦਾਜ਼ਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ 8,000 ਤੋਂ 17,000 |
| ਨਵੰਬਰ 1984 ਲਈ ਸਜ਼ਾਵਾਂ, ਪਹਿਲੇ 30 ਸਾਲ | ਮੁੱਠੀ ਭਰ | ਅਦਾਲਤੀ ਰਿਕਾਰਡ | ਦਸ ਕਮਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਕਮੇਟੀਆਂ; ਬਹੁਤੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਦੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਨਹੀਂ ਚੱਲਿਆ |
| ਗੁਪਤ ਸਸਕਾਰ, ਸਿਰਫ਼ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ | 2,097 | ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵੱਲੋਂ ਹੁਕਮੀ ਸੀਬੀਆਈ ਜਾਂਚ | ਖਾਲੜਾ ਦੀ ਖੋਜ ਨੇ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੋਰਾਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ |
| ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਵਿੱਚ ਮੌਤਾਂ, 1981–1995 | ਲਗਭਗ 21,000 | ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਅੰਕੜੇ (SATP ਅਤੇ ਹੋਰ) | ਸਿੱਖ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ, ਲਾਪਤਾ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗਿਣ ਕੇ, ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ |
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿਆਸੀ ਹਿੰਸਾ ਨਾਲ ਮੌਤਾਂ, ਖਾੜਕੂਆਂ ਸਿਰ ਲਾਏ ਕਤਲਾਂ ਦੀ ਅਖ਼ਬਾਰੀ ਗਿਣਤੀ (1984–1990)। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੀੜਤ ਵਿਰਲੇ ਹੀ ਗਿਣੇ ਗਏ।
ਹਰ ਨਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਫ਼ਾ ਹੈ।