پنج پاݨیاں دی دھرتی نے دنیا نوں اوس دے پہلے شہر، اوس دے سنت اتے اوس دے گیت دتے۔ ایس نوں پار کرن والے ہر سامراج نے ایس نوں توڑیا، پھر وی ایہہ یاد رکھݨ لئی ساڈی ہے، اتے مڑ ثابت کرن لئی وی۔
مینیفیسٹو پڑھو →پنجاب دا تاریخ انھاں قوماں نال بھریا ہے جو کتے ہوروں آئیاں: فارسی، یونانی، ستھیان، کشاݨ، ہن، عرب، ترک، منگول، افغان اتے انگریز۔ ایتھے، ترتیب وچ، دسیا ہے کہ ہر اک کوݨ سی، کتھوں آیا اتے پچھے کی چھڈ گیا۔
سندھ گھاٹی سبھاتا دے لوک، جنہاں نے ہڑپہ، موہنجو دڑو اتے راکھیگڑھی بݨائے: نالیاں، ان-بھنڈاراں اتے اشنان-گھراں والے یوجنابدھ اٹاں دے شہر۔ اسیں انھاں دی لکھت نہیں پڑھ سکدے اتے نہیں جاݨدے کہ اوہ آپݨے آپ نوں کی کہندے سن۔ اوہ عرب ساگر پار سمیر نال وپار کردے سن، جتھے انھاں دی دھرتی نوں شاید میلوہا کہا جاندا سی۔
میسوپوٹیمیا دجلا اتے فرات دریاواں وچکارلی دھرتی ہے، اج دے اراک وچ، اتے سمیر اسدا دکھݨی حصہ، دنیا دے پہلے شہراں اتے لکھت دا گھر۔ سمیری پھٹیاں میلوہا توں اکیک، لکڑ اتے ہاتھی-دند لیاوندے جہازاں دی گل کردیاں ہن؛ اور وچوں سندھ گھاٹی دیاں مہراں اتے مݨکے ملے ہن۔ ایہہ اک پیمانا ہن: سندھ گھاٹی دے شہر وی اونے ہی پراݨے اتے مہان سن۔
پشو پالک جو سنسکرت دا مڈھلا روپ بولدے سن اتے جنہاں نے ست دریاواں دی دھرتی، پنجاب، وچ رگوید رچیا۔ اوہ آپݨے آپ نوں آریا، 'سریشٹ'، کہندے سن۔ انھاں دے منتر پنجاب دے دریاواں اتے قبیلیاں دے ناں لیندے ہن، اتے انھاں دی بولی پنجابی دی پرکھی ہے۔
پہلا فارسی سامراج، جس اتے کھورس اتے دارا ورگے بادشاہاں نے پرسیپولس توں راج کیتا، اوس ویلے تک دنیا دا سبھ توں وڈا۔ دارا نے گندھار اتے سندھ دی دھرتی، ہندوش، نوں صوبے بݨایا جو اسنوں سونے دی دھوڑ وچ خراج دندے سن۔ ٹیکسلا انھاں ہیٹھ ودھیا؛ 'ہندو' شبد سندھ دریا دے فارسی ناں توں آیا ہے۔
پہلاں مکدونیا دا سکندر، جسنے فارس جتیا اتے 326 ق م وچ پنجاب پار کیتا۔ بعد وچ ہند-یونانیاں، باختر دے یونانی راجیاں، نے لگبھگ دو صدیاں لہندے پنجاب اتے راج کیتا؛ منانڈر دی راجدھانی ساگل، سیالکوٹ، سی۔ اوہ یونانی دیوتیاں اتے راجیاں والے سکے، اتے گندھار کلا وچ یونانی خیال چھڈ گئے۔
چندرگپت موریا دا قائم کیتا بھارتی سامراج، پاٹلیپتر، پٹنا، توں چلدا، جسنے سکندر دے جاݨ توں چھیتی بعد پنجاب لے لیا۔ اسدا پوتا اشوک ٹیکسلا دا صوبیدار سی، بدھ دھرم ول مڑیا اتے شاہبازگڑھی اتے مانسہرا وچ چٹاناں اتے فرمان کھدوائے۔
مدھ ایشیا دی سٹیپی دے خانابدوش گھوڑسوار، جنہاں نوں بھارت وچ شک کہا گیا، جنہاں نے گندھار وچ وڑ کے یونانیاں توں ٹیکسلا لے لیا۔ انھاں دے راجے ازیس دے ناں اتے اک سمت چلیا جس نال شلالیکھاں دیاں تریخاں لکھیاں گئیاں۔
پارتھیا اوہ ایرانی سامراج سی جو روم نال لڑیا۔ اسدی اک شاخ، ہند-پارتھیاں، نے راجہ گونڈوفرس ہیٹھ ٹیکسلا اتے راج کیتا، جو عیسائی کتھا وچ اوس راجے وجوں یاد ہے جس کول رسول تھوما گیا۔
چین دیاں ہداں توں آئے لوک، جنہاں نے مدھ ایشیا توں گنگا تک سامراج بݨایا، راجدھانی پرشپر، پشاور، نال۔ انھاں دے سبھ توں وڈے راجے کنشک نے بدھ دھرم دی سرپرستی کیتی، اتے انھاں ہیٹھ گندھار دی بتکاری، منکھی روپ وچ بدھ دیاں پہلیاں مورتیاں، ودھی-پھلی۔
دوجا وڈا فارسی سامراج، روم اتے بزنتین دا ورودھی، جسنے کشاݨاں دیاں پچھمی دھرتیاں لے لئیاں؛ ساسانی شہزادیاں، کشاݨشاہاں، نے انھاں لئی گندھار اتے راج کیتا۔ چوتھی صدی وچ کداریاں، اک ہن قوم، نے ایہہ کھیتر لے لیا۔
مدھ ایشیا دے خانابدوش جنگجو، روم اتے حملہ کرن والے ہناں نال ناں دے رشتیدار بھاویں خون دے پکے نہیں۔ کئی ہن قوماں بھارت وچ آئیاں؛ تورماݨ اتے مہرکل ہیٹھ الچون ہناں نے لگبھگ 500 وچ ساکل، سیالکوٹ، توں پنجاب اتے راج کیتا۔ بودھی لیکھکاں نے مہرکل نوں مٹھاں دے ناشک وجوں یاد کیتا، اتے گندھار دی بودھی سبھاتا پھر کدے نا سنبھلی۔
امئیا خلیفیاں، دمشک توں راج کردے پیغنبر دے جانشیناں، دیاں فوجاں، جنہاں نے محمد بن کاسم ہیٹھ 712 وچ سندھ اتے ملتان لئے۔ تن صدیاں عرب امیراں نے ملتان اتے راج کیتا، جو آپݨے سورج مندر لئی مشہور شہر سی، اتے پنجاب دے پہلے مسلمان اوتھے رہندے سن۔
اک ہندو راجونش جسنے بودھی ترک شاہیاں توں بعد کابل توں اتے بعد وچ سندھ کنڈھے ہنڈ توں راج کیتا۔ انھاں دے راجے جیپال اتے انندپال محمود غزنوی نال لڑے اتے ہار گئے؛ انھاں نال اتر-پچھم دا آخری ہندو راج ختم ہویا۔
مدھ ایشیا دیاں ترک قوماں، جنہاں وچوں بہتے غلام سپاہیاں وجوں پچھم لیاندے گئے، جو مسلمان بݨے اتے راجونش قائم کیتے۔ غزنی دے غزنویاں، مولوں ترک اتے سبھیاچار وچ فارسی، نے لاہور نوں آپݨی دوجی راجدھانی بݨایا؛ بعد وچ آئے دلی دے بہتے سلطان وی ترک سن۔
غور دے پہاڑاں دا راجونش جسنے غزنویاں نوں اکھاڑیا۔ محمد غوری نے 1192 وچ ترائن اتے پرتھویراج چوہان نوں ہرایا، اتے اسدے غلام جرنیل کتبدین ایبک نے دلی سلطنت قائم کیتی۔
پنج راجونش جنہاں نے دلی توں اتری بھارت اتے راج کیتا: مملوک جاں غلام بادشاہ، خلجی، تغلک، سید اتے لودھی۔ انھاں لئی پنجاب سرحدی صوبہ سی، جسدی لاہور، ملتان اتے دیپالپر توں منگولاں وردھ راکھی ہندی سی۔
سٹیپی دے خانابدوش جنہاں نوں چنگیز خان نے 1206 وچ اکٹھا کیتا اتے بہتے ایشیا نوں جتݨ لئی اگوائی کیتی، تاریخ دا سبھ توں وڈا زمینی سامراج۔ چنگیز 1221 وچ خوارزم دے اک شہزادے دا پچھا کردا سندھ تک پہنچیا؛ اوس توں بعد اسی سال منگول فوجاں نے پنجاب اتے چھاپے مارے اتے کدے-کدے اسدے حصے دبی رکھے، 1241 وچ لاہور لٹیا۔
ترک-منگول جیتو، انگریزی وچ ٹیمرلین، جسنے سمرکند توں سامراج بݨایا۔ 1398 وچ اسنے پنجاب پار کرکے دلی لٹی اتے ہزاراں نوں ماریا۔ پہلا مغل بابر اسدی انس وچوں سی۔
بابر دا قائم کیتا راجونش، جو تیمور اتے چنگیز خان دی انس وچوں سی، جسنے 1526 وچ پاݨیپت اتے لودھیاں نوں ہرایا۔ اکبر، جہانگیر اتے شاہ جہان نے لاہور وچ اسدا قلعہ، باغ اتے مسجداں بݨائیاں۔ انھاں دے راج وچ سکھ گرواں دیاں زندگیاں بیتیاں، اتے گرو ارجن اتے گرو تیغ بہادر اتے انھاں دے ظلم نے سکھ تاریخ نوں گھڑیا۔
اج دے افغانستان اتے اتر-پچھمی پاکستان دے پشتون قبیلے۔ افغان شیر شاہ سوری نے 1540 وچ مغلاں نوں کڈھیا۔ بعد وچ درانی راج دے بانی احمد شاہ ابدالی نے 1748 توں 1767 تک نوں وار پنجاب اتے حملہ کیتا، مراٹھیاں اتے سکھ مثلاں نال لڑدیاں۔
نادر شاہ، اک سپاہی جو آپ ایران دا بادشاہ بݨ بیٹھا، نے 1739 وچ ہندوستان اتے حملہ کیتا، دلی لٹی اتے تخت-اے-تاوس اتے کوہنور لے گیا۔ پنجاب وچوں واپسی ویلے سکھ جتھیاں نے اسدے قافلیاں اتے حملے کیتے اتے بندی اتے لٹ دا مال چھڈایا۔
مہاراشٹر دی اک ہندو طاقت جو 1750ویاں تک بھارت اتے چھا گئی۔ اوہ 1758 وچ لاہور اتے اٹک تک پہنچے، پر 1761 وچ پاݨیپت دی تیجی لڑائی وچ احمد شاہ ابدالی نے انھاں نوں کچل دتا۔
ایسٹ انڈیا کنپنی، اک وپاری کنپنی جو بہتے بھارت دی حاکم بݨ گئی، نے 1845–46 اتے 1848–49 دیاں اینگلو-سکھ جنگاں وچ لاہور راج نوں ہرا کے پنجاب اتے قبضہ کیتا۔ 1858 توں بعد برطانوی تاج نے 1947 دی ونڈ تک سدھا راج کیتا۔