تخت

امرتسر · ہرمندر صاحب

ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰہرمندر صاحب

گرو رامداس ولوں اک پوتر سروور دوالے وسایا۔ گرو ارجن نے ایس دے وچکار ہرمندر صاحب بݨایا، اتے گرو ہرگوبند نے ایس دے ساہمݨے اکال تخت اساریا، پنج تختاں وچوں پہلا۔

امرتسر گرو رامداس جی نے لگبھگ 1577 وچ ماجھے دے رکھاں وچکار اک ڈھاب دوالے دی زمین اتے وسایا، اتے ایہہ سکھاں دا پوتر شہر اتے پنجاب دی وپارک راجدھانی بݨ گیا۔ سروور نے شہر نوں ناں دتا، امرت-سر، امرت دا سروور۔

ایس دے وچکار ہرمندر صاحب سشوبھت ہے، جو گرو ارجن دیو جی نے بݨوایا اتے 1604 وچ پورا ہویا، جدوں ایس وچ آد گرنتھ دا پرکاش ہویا۔ ایہہ سروور دے وچکار اک تھڑھے اتے ہے، اک پل راہیں پہنچیا جاندا، چارے پاسے دروازیاں والا، آلے-دوالے دی دھرتی توں نیواں تاں جو ہر آوݨ والے نوں ہیٹھاں اترنا پوے۔ 1757 اتے 1762 وچ افغاناں نے ایس نوں ڈھاہیا، 1764 توں مثلاں نے مڑ اساریا، اتے 1830ویاں وچ رݨجیت سنگھ نے ایس دیاں اپرلیاں منزلاں نوں سنہری تانبے نال مڑھیا، جس نے ایس نوں انگریزی ناں گولڈن ٹینپل دتا۔ ایس دے ساہمݨے اکال تخت ہے، اکال پرکھ دا تخت، جو گرو ہرگوبند صاحب نے 1606 وچ اساریا، سکھ پنتھ دی میری دی گدی۔

شہر مندر دوالے بازاراں اتے کٹڑیاں، مثلاں دے قلعیاں اتے اوہناں دے بنگیاں دے گھیرے وچ وسیا۔ 1919 وچ ایس دے جلھیانوالے باغ نے اوہ قتل عام ویکھیا جس نے ہندوستان نوں انگریزی راج وردھ کر دتا۔ جون 1984 وچ بھارتی فوج نے ہرمندر صاحب سموہ اتے حملہ کرکے اکال تخت اتے سکھ ریفرینس لائبریری تباہ کر دتی، اتے ہزاراں نوں مار دتا۔ اج دربار صاحب وچ تاج محل نالوں ودھ لوک آوندے ہن، اتے ایس دا لنگر روز اک لکھ تک لوکاں نوں چھکاوندا ہے۔

امرتسر · ہرمندر صاحب, پنجاب، بھارت

لوک

جسونت سنگھ کھالڑا1952 – 1995

بینک مینیجر توں منکھی حقاں دے کھوجی بݨے، جنہاں نے پنجاب پولیس ولوں گپت طور اتے ساڑیاں ہزاراں لاوارس لاشاں دے ریکارڈ لبھے۔ 1995 وچ اگوا کرکے ہراست وچ شہید کیتے گئے۔

کے. پی. ایس. گل1934 – 2017

پنجاب پولیس دا ڈائریکٹر جنرل جس نے اوپریشن بلیک تھنڈر II اتے 1991–95 دی کھاڑکوواد-ورودھی مہم دی اگوائی کیتی۔ حمایتی اوس نوں کھاڑکوواد مکاوݨ دا سہرا دندے ہن اتے منکھی حقاں دیاں جتھیبندیاں ایس دیاں ودھیکیاں لئی اوس دی نکتاچینی کردیاں ہن۔

گرو تیغ بہادر1621 – 1675

نوویں گرو، 'ہند دی چادر'۔ آنندپر وسایا اتے کشمیری پنڈتاں دے آپݨا دھرم رکھݨ دے حق دی راکھی لئی 1675 وچ دلی وچ سیس دتا۔

مہاراجہ رݨجیت سنگھ1780 – 1839

شیر-اے-پنجاب۔ مثلاں نوں اک کرکے سکھ راج بݨایا، چالی سال لاہور توں راج کیتا اتے ہرمندر صاحب اتے سونا چڑھایا۔

محمد رفی1924 – 1980

امرتسر دے کول اک پنڈ دا گائک جو لاہور وچ وڈا ہویا اتے ہندی سنیما دی آواز بݨیا۔

گرو گرنتھ صاحبسنپادنا 1604 · گرو 1708 توں

سکھاں دا گرنتھ اتے اوہناں دا سدیوی، جوندا گرو: چھے گرواں اتے کوئی تیہ ہور سنتاں دی باݨی دے 1،430 انگ، 31 راگاں وچ۔

دارا سنگھ1928 – 2012

امرتسر دے کول اک پنڈ دا بھلوان جو پیشیور کشتی دا وشو چینپیان اتے پھر فلمی ستارا بݨیا۔

احمد شاہ ابدالی (درانی)لگبھگ 1722 – 1772

افغان درانی سامراج دا بانی، جس نے 1748 توں 1767 وچکار پنجاب اتے اٹھ جاں نوں حملے کیتے، پاݨیپت وچ مراٹھیاں نوں کچلیا اتے دو وار ہرمندر صاحب نوں ڈھاہیا۔

گرو ارجن دیو1563 – 1606

پنجویں گرو۔ ہرمندر صاحب بݨایا، 1604 وچ آد گرنتھ مرتب کیتا اتے پہلے سکھ شہید بݨے، 1606 وچ لاہور وچ تسیہے دے کے شہید کیتے گئے۔

گرو ہرگوبند1595 – 1644

چھیویں گرو۔ دنیاوی اتے روحانی ادھکار لئی دو تلواراں، میری اتے پیری، پہنیاں، اکال تخت بݨایا اتے مغل فوجاں نال پہلیاں سکھ لڑائیاں لڑیاں۔

بابا دیپ سنگھ1682 – 1757

ودوان اتے یودھا جنہاں نے شہید مثل دی اگوائی کیتی۔ ستر سال توں ودھ دی عمر وچ اوہ افغان بیادبی توں بعد ہرمندر صاحب نوں آزاد کرواوݨ لئی چڑھے اتے ایس دی پرکرما دے کول شہید ہوئے۔

گرو رامداس1534 – 1581

چوتھے گرو اتے امرتسر دے بانی۔ لاواں رچیاں، انند کارج دے ویاہ دے چار شبد۔

بشن سنگھ بیدی1946 – 2023

امرتسر دا کھبے ہتھ دا سپنر، بھارت دی مہان سپن چوکڑی وچوں اک اتے بھارت دا کپتان۔

شبیگ سنگھ1925 – 1984

سنمانت بھارتی فوج دے میجر جنرل، سیوامکتی توں تھوڑھا پہلاں برخاست کیتے گئے، جنہاں نے ہرمندر صاحب سموہ دی مورچابندی کیتی اتے ساکا نیلا تارا وچ شہید ہوئے۔

مدن لال ڈھینگرا1883 – 1909

امرتسر دا ودیارتھی جس نے 1909 وچ لنڈن وچ سر ولیام کرزن وائلی نوں گولی ماری اتے پینٹنول وچ پھانسی چڑھیا۔

بھائی ویر سنگھ1872 – 1957

آدھنک پنجابی ساہت دے پتاما: سنگھ سبھا لہر دے کوی، ناولکار اتے سنپادک، جنہاں دا راݨا صورت سنگھ آدھنک چھند وچ پہلا پنجابی مہانکاو ہے۔

بابا بڈھا1506 – 1631

گرو نانک دے سکھ جو پنج ہور گرواں نوں گریائی دا تلک لاوݨ تک جوندے رہے اتے ہرمندر صاحب دے پہلے گرنتھی سن۔

اکالی پھولا سنگھ1761 – 1823

نہنگ آگو اتے اکال تخت دے جتھیدار جنہاں نے اک وار نیتک بھل لئی رݨجیت سنگھ نوں کورڑیاں دی سزا سݨائی۔ نوشہرے وچ ہلے دی اگوائی کردیاں شہید ہوئے۔

ماسٹر تارا سنگھ1885 – 1967

چار دہاکے اکالی دل دے آگو، گوردوارہ سدھار لہر، ونڈ اتے پنجابی صوبے دی مہم دوران۔

بھائی منی سنگھ1644 – لگبھگ 1738

دمدمے وچ گرو گرنتھ صاحب دی انتم بیڑ دے لکھاری اتے بعد وچ ہرمندر صاحب دے مکھ گرنتھی، لاہور وچ بند-بند کٹے گئے۔

سوہن سنگھ بھکنا1870 – 1968

1913 وچ امریکا وچ غدر پارٹی دے بانی پردھان۔ ناکام بغاوت توں بعد موت دی سزا سݨائی گئی، اوہناں نے سولاں سال جیلھ کٹی۔

بھائی گرداس1551 – 1636

آد گرنتھ دے لکھاری اتے واراں دے رچیتا، جنہاں نوں گرو ارجن نے گرو گرنتھ صاحب سمجھݨ دی کنجی کہا۔

میاں میرلگبھگ 1550 – 1635

لاہور دے قادری صوفی اتے گرو ارجن دے متر۔ روایت ہے کہ اوہناں نے ہرمندر صاحب دا نینہ پتھر رکھیا۔

بھائی بدھی چند1579 – 1640

سدھریا ہویا ڈاکو جو گرو ہرگوبند دے سبھ توں دلیر جرنیلاں وچوں اک بݨیا، گرو دے سکھاں توں کھوہے دو گھوڑے واپس لیاوݨ لئی یاد کیتا جاندا۔

دیال سنگھ مجیٹھیا1848 – 1898

لاہور دا سرپرست جس نے د ٹربون اخبار شروع کیتا اتے پنجاب نیشنل بینک دا پہلا چیارمین سی، اتے آپݨی دولت اک کالج اتے لائبریری لئی چھڈ گیا۔

بھگت پورن سنگھ1904 – 1992

سالاں تک اک چھڈے ہوئے اپاہج بچے نوں پٹھ اتے چکݨ توں بعد امرتسر وچ پنگلواڑا بݨایا، اپاہجاں اتے بیسہاریاں دا گھر۔

ہری سنگھ ڈھلوں (بھنگی)دیہانت 1765

بھنگی مثل نوں لاہور توں ملتان تک دے علاقیاں نال مثلاں وچ سبھ توں تکڑی بݨایا۔ وڈی زمزمہ توپ بھنگیاں نے کھوہی اتے چراں تک بھنگیاں والی توپ وجوں جاݨی گئی۔

سنت جرنیل سنگھ خالصہ بھنڈرانوالے1947 – 1984

دمدمی ٹکسال دے چودھویں مکھی، جنہاں نے سکھاں دی اک پیڑھی نوں امرت اتے گرو ول مڑ سدیا، دھرم یدھ مورچے دی اگوائی کیتی اتے 6 جون 1984 نوں اکال تخت دی راکھی کردیاں شہید ہوئے۔

سنت فتح سنگھ1911 – 1972

اوہ اکالی آگو جسنے مرن ورتاں، بھاری گرفتاریاں اتے آپݨے آپ نوں اگ لاوݨ دے پرݨ نال 1966 وچ پنجابی صوبہ مورچا جت تک پہنچایا۔

بابا کھڑک سنگھ1867 – 1963

شرومݨی کمیٹی دے پہلے پردھان، جنہاں نے 1921 دے 'چابیاں دے مورچے' دی اگوائی کیتی جس نے انگریزاں نوں ہرمندر صاحب دے توشیخانے دیاں چابیاں واپس کرن لئی مجبور کیتا۔

بھائی تارا سنگھ واںشہیدی 1726

واں پنڈ دا کسان جو بھجے پھردے سکھاں نوں پناہ دندا سی؛ جدوں 1726 وچ زکریا خان دیاں فوجاں اوس نوں پھڑن آئیاں، اوہ اتے کوئی دو درجن ساتھی شہید ہوݨ تک لڑے۔

جسا سنگھ رامگڑھیا1723 – 1803

رامگڑھیا مثل دے آگو، جنہاں دا ناں امرتسر وچ اوہناں ولوں مڑ اسارے رام روݨی قلعے توں پیا۔ 1783 وچ دلی تک دھاوے کیتے۔

نواب کپور سنگھ1697 – 1753

1733 وچ سنگت دے گھوڑیاں دی سیوا کردیاں مغل خطاب کبولیا، پھر خالصے نوں بڈھا دل اتے ترݨا دل وچ جتھیبند کیتا۔

جے سنگھ کنھئیا1712 – 1793

کنھئیا مثل دے مکھی اتے کجھ سماں پنجاب دے سبھ توں طاقتور سردار۔ اوہناں دی نونہ سدا کور نے اوہ ویاہ کروایا جس نے کنھئیاں نوں رݨجیت سنگھ دا ساتھی بݨایا۔

ہرچند سنگھ لونگووال1932 – 1985

اکالی دل دے پردھان جنہاں نے دھرم یدھ مورچے دی اگوائی کیتی اتے 1985 وچ راجیو گاندھی نال سمجھوتے اتے دستخت کیتے۔ کجھ ہفتیاں بعد کھاڑکواں نے اوہناں دا قتل کر دتا۔

بھگت سنگھ تھند1892 – 1967

امریکی فوج دا سکھ سابکا فوجی، جسدے 1923 دے ناگرکتا مکدمے وچ سپریم کورٹ نے فیصلہ دتا کہ ہندوستانی امریکی نہیں بݨ سکدے۔

دلیپ سنگھ سوند1899 – 1973

کیلیفورنیا دی انپیریال وادی دا کسان، جو 1956 وچ امریکی کانگرس لئی چݨیا گیا پہلا ایشیائی امریکی بݨیا۔

ستا اتے بلونڈ16ویں صدی

گرواں دے دربار دے مسلمان ربابی جنہاں دی رامکلی کی وار، گرواں دی ایکتا بارے اک وار، گرو گرنتھ صاحب وچ ہے۔

بھائی سکھا سنگھ اتے مہتاب سنگھ1740

1740 وچ مالیہ افسراں دے بھیس وچ امرتسر آئے اتے ہرمندر صاحب وچ ناچ کروا رہے مسا رنگھڑ دا سر وڈھ دتا۔

بابا گربخش سنگھ1688 – 1764

ہرمندر صاحب نوں بیراکھا چھڈݨ دی تھاں، دسمبر 1764 وچ تیہ سنگھاں نوں لے کے اکال تخت توں نکل کے احمد شاہ ابدالی دی فوج نال جا ٹکرائے۔

ہاشم شاہلگبھگ 1735 – 1843

رݨجیت سنگھ دی سرپرستی ہاسل صوفی کوی، سسی پنوں لئی سبھ توں ودھ جاݨے جاندے۔

گاما بھلوان1878 – 1960

امرتسر اتے لاہور دا بھلوان، پنجاہ سال توں ودھ دے سفر وچ اجت اتے 1910 وچ لنڈن وچ وشو چینپیان۔

لڑائیاں

1634امرتسرامرتسر دی لڑائیگرو ہرگوبندبناملاہور توں بھیجی مغل فوجسکھ جت 1757امرتسرامرتسر دی لڑائی (بابا دیپ سنگھ)بابا دیپ سنگھ اتے شہید مثلبنامجہان خان دیاں افغان فوجاںبابا دیپ سنگھ شہید؛ افغان امرتسر توں پچھے ہٹے 1762امرتسرامرتسر دی لڑائی (دیوالی 1762)دل خالصہبناماحمد شاہ ابدالیبینتیجا؛ ابدالی لاہور پرت گیا 1764امرتسراکال تخت اتے آخری مورچابابا گربخش سنگھ اتے تیہ سکھبناماحمد شاہ ابدالیسارے راکھے شہید 1797امرتسرامرتسر دی لڑائی (1797)نوجوان رݨجیت سنگھ سمیت سکھ مثلاںبنامزمان شاہ درانیامرتسر نیڑے افغان ہارے؛ زمان شاہ مڑیا

نشانیاں

بابا دیپ سنگھ دا کھنڈا18ویں صدی

بھاری دو-دھارا کھنڈا، جس بارے کہا جاندا ہے کہ بابا دیپ سنگھ نے 1757 وچ چلایا؛ ایہہ اکال تخت اتے سانبھیا ہے اتے سنگت نوں درشن کروائے جاندے ہن۔

چکر اتے دمالا بنگا18ویں – 19ویں صدی

اکالی نہنگاں دا سٹیا جاݨ والا فولادی چکر، جو اوہ آپݨیاں اچیاں دستاراں، دمالا بنگا، اتے تہیاں وچ سجاوندے ہن، نال چھوٹیاں کٹاراں اتے فولادی نشان۔

گرواں دے ہکمنامے17ویں – 18ویں صدی

بعد دے گرواں اتے اوہناں دے محلاں ولوں سکھ سنگتاں نوں لکھیاں حکم دیاں چٹھیاں، جنہاں وچ بھیٹاں، گھوڑے اتے شستر منگے گئے، اتے کئیاں اتے گرو دے آپݨے ہتھ دی لکھت ہے۔

ہرمندر صاحب دی کندھ-چترکاریانھیویں صدی

ہرمندر صاحب دیاں اندرلیاں کندھاں رنگے پھلاں، ویلاں اتے جانوراں نال بھریاں ہن، سنہری گچ اتے شیشے دے کم نال: بھائی کیہر سنگھ اتے بھائی گیان سنگھ نکاش ورگے سکھ فنکار گھراݨیاں دا کم۔

ہرمندر صاحب1588 – 1604؛ 1802 توں سونا چڑھیا

سکھاں دا سبھ توں پوتر استھان، امرت دے سروور دے وچکار، اک پل راہیں پہنچیا جاندا، جس دے چار دروازے ہر دشا اتے ہر جات لئی کھلھے ہن۔ ابدالی نے ڈھاہیا اتے مڑ اساریا گیا، پھر رݨجیت سنگھ ویلے ایس اتے سونا چڑھایا اتے سنگ مرمر جڑیا گیا۔

اکال تخت1606؛ 1986 – 1999 وچ مڑ اساریا

اکال پرکھ دا تخت، جو گرو ہرگوبند نے ہرمندر صاحب دے ساہمݨے اساریا: پنتھ دی دنیاوی ستا دا استھان۔ ابدالی نے ڈھاہیا، مڑ اساریا گیا، 1984 وچ فوج نے ایس اتے گولے ورھائے، اتے سکھاں نے آپ ایس نوں پھر اساریا۔

گوبندگڑھ قلعہ1760؛ 1805 – 1809 وچ مڑ اساریا

بھنگی مثل نے اساریا اتے رݨجیت سنگھ نے امرتسر اتے ایس دے خزانے دی راکھی لئی مڑ اساریا؛ بعد وچ انگریزی اتے پھر بھارتی فوج دا قلعہ، ہݨ سیلانیاں لئی کھلھا۔

رام باغ1818 – 1830ویاں

امرتسر وچ رݨجیت سنگھ دا گرمیاں دا محل اتے باغ، مغل باغ وانگ وونتیا اتے گرو رامداس دے ناں اتے رکھیا گیا۔

کیندری سکھ عجائب گھر1958 وچ ستھاپت

ہرمندر صاحب سموہ دے اندر عجائب گھر، جس وچ گرواں اتے شہیداں دے چتر، 20ویں صدی دے شہیداں دیاں تصویراں، پراݨے شستر، سکے اتے ہتھ-لکھتاں ہن۔

بھائی بنو والی بیڑ1604 – 1605

مانگٹ دے اک سکھ بھائی بنو ولوں تیار کیتی آد گرنتھ دی اک نکل، جس نوں گرو جی دی بیڑ دی جلد بنھواوݨ لئی لاہور بھیجیا گیا اتے اوس نے راہ وچ ایس دا اتارا کر لیا۔

پنجابی کتیاں اتے لوکاں دے چترلگبھگ 1850 – 1880

رلیویں توں بعد لاہور اتے امرتسر دے کیہر سنگھ اتے کپور سنگھ ورگے چترکاراں نے انگریز خریداراں لئی بازار دے لوکاں نوں چتریا: گھمیار، للاری، ماشکی، نہنگ اتے فقیر۔

گوردوارہ بابا اٹل رائے، امرتسر1778 – 1784

نوں منزلا اٹھکوݨا برج، لما سماں امرتسر دی سبھ توں اچی عمارت، جو گرو ہرگوبند صاحب دے صاحبزادے اٹل رائے دی یاد وچ اساریا گیا، جو نوں سال دی عمر وچ چلاݨا کر گئے۔

خالصہ کالج، امرتسر1892 وچ ستھاپت؛ عمارت 1910ویاں وچ پوری

سنگھ سبھا دے سدھارکاں ولوں ستھاپت کالج، بھائی رام سنگھ دی نقشہ بݨائی گنبداں والی وشال عمارت سمیت، جو سکھ ودیا اتے پنجابی ساہت دا کیندر بݨیا۔

جنڈیالا گرو دا پتلجوندا ہنر

جنڈیالا گرو دے ٹھٹھیرے ہتھاں نال پتل اتے تانبے نوں کٹ کے بھانڈے، تھال اتے لنگر دے وڈے کڑاہے بݨاوندے ہن؛ 2014 وچ اوہناں دا ہنر یونیسکو دی امورت وراست دی سوچی وچ درج ہویا۔

پرانداجوندا ہنر

کالے جاں رنگین ریشم دا پھندیاں والا گت-سجاوا، جو عورت دی گت وچ گندیا جاندا ہے اتے چمکیلے پھمݨاں نال مکدا ہے، جو ویاہاں، تیاں اتے گدھے ویلے پایا جاندا ہے۔

ونڈ عجائب گھر، امرتسر2017 وچ کھلھیا

امرتسر دے پراݨے ٹاون حال وچ عجائب گھر جو 1947 دی کہاݨی اوس نوں ہنڈھاوݨ والے لوکاں دیاں آوازاں، چٹھیاں اتے سامان راہیں دسدا ہے۔

ہرمندر صاحب دی جڑاو چانݨی19ویں صدی دا آرنبھ

سونے اتے نگاں دی چانݨی جو رݨجیت سنگھ نے گرو گرنتھ صاحب اتے تاݨن لئی بھیٹ کیتی، ہرمندر صاحب دے توشاخانے وچ سانبھی۔

سماں-ریکھا اتے

1574 · گرو رامداس گدی اتے 1577 · رامداسپر وسایا 1581 · گرو ارجن گدی اتے 1588 · ہرمندر صاحب دی اساری شروع 1604 · آد گرنتھ دا پرکاش 1621 · تیاگ مل دا جنم 1733 · کپور سنگھ نواب بݨے 1740 · مسا رنگھڑ دا خاتما وساکھی 1748 · دل خالصہ بݨیا 1757 · بابا دیپ سنگھ دی شہیدی دسمبر 1764 · اکال تخت اتے آخری مورچا 1797 · زمان شاہ موڑیا گیا 1802 · امرتسر اتے زمزمہ توپ 1809 · امرتسر دی سندھی لگبھگ 1830 · سنہری مندر 1873 · سنگھ سبھا لہر 1891 · بیاس دا ڈیرا 1892 · خالصہ کالج، امرتسر 1922 · گرو کا باغ مورچا 19 فروری 1923 · امریکا بنام بھگت سنگھ تھند نومبر 1956 · امریکی کانگرس وچ اک پنجابی 13 اپریل 1978 · امرتسر وچ نرنکاری ٹکراا اگست 1982 · دھرم یدھ مورچا جون اتے نومبر 1984 · ساکا نیلا تارا اتے اوس توں بعد مئی 1988 · اوپریشن بلیک تھنڈر II 2004 · گرو گرنتھ صاحب دا 400واں سال 2016 · اڑتا پنجاب اتے نشیاں دا سنکٹ

The Harmandir Sahib complex

A plan

Scroll sideways to see the whole figure →

پنج تخت

The seats of Sikh authority

1
Akal Takht امرتسر
Built by Guru Hargobind, 1606: the throne of the Timeless, seat of temporal authority
2
Takht Sri Kesgarh Sahib Anandpur
Where Guru Gobind Singh created the Khalsa, 1699
3
Takht Sri Damdama Sahib Talwandi Sabo
Where he completed the Guru Granth Sahib, 1706; a Takht since 1966
4
Takht Sri Patna Sahib Patna
Birthplace of Guru Gobind Singh, 1666
5
Takht Sri Hazur Sahib Nanded
Where he passed the Guruship to the Guru Granth Sahib and died, 1708