- ਕਿੱਥੇ
- ਹਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ; ਅੱਜ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਲਗਭਗ ਤੀਜਾ ਹਿੱਸਾ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੂਬੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ
- ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ
- ਮਜ਼ਦੂਰ, ਚਮੜੇ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਬੁਣਕਰ, ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ, ਵੱਧਦੇ-ਵੱਧਦੇ, ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ 'ਅਛੂਤ' ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਘੜਿਆ ਹੈ। ਬਨਾਰਸ ਦੇ ਚਮੜੇ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਦੀ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਰੰਘਰੇਟਾ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਸੀਸ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਆਨੰਦਪੁਰ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ, ਅਤੇ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਸਿੱਖ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਰੈਜੀਮੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਆਏ ਹਨ। 1870ਵਿਆਂ ਤੋਂ ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਚੂਹੜਾ ਪਰਿਵਾਰ ਈਸਾਈ ਬਣ ਗਏ, ਅਤੇ ਅੱਜ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਈਸਾਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਹਨ।
1926 ਵਿੱਚ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਯੋਧੇ ਮੰਗੂ ਰਾਮ ਮੁੱਗੋਵਾਲੀਆ ਨੇ ਆਦਿ-ਧਰਮ ਲਹਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦਲਿਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਖਰੇ ਧਰਮ ਵਾਲੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮੂਲ ਵਸਨੀਕ ਐਲਾਨਿਆ; ਬਾਅਦ ਦੀ ਰਵਿਦਾਸੀਆ ਲਹਿਰ ਇਸੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਵਾਇਤ ਜਾਂ ਡੇਰਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ।
ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਦਲਿਤ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਕਈ ਨਾਂ ਹਨ: ਰਾਮਦਾਸੀਏ ਅਤੇ ਰਵਿਦਾਸੀਏ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਚਮਾਰ, ਜੋ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਚਮੜੇ ਦਾ ਕੰਮ ਅਤੇ ਬੁਣਾਈ ਕਰਦੇ ਰਹੇ; ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਅਤੇ ਵਾਲਮੀਕੀ ਪਰਿਵਾਰ, ਜੋ ਕਦੇ ਸਫ਼ਾਈ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਦੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਦੇ ਰਾਇ ਸਿੱਖ। ਬਹੁਤੇ ਫ਼ੌਜ, ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪਰਦੇਸ ਰਾਹੀਂ ਅੱਗੇ ਵਧੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਣਾਏ ਡੇਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਡੇਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ।
