ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ

ਤਿਆਗ ਮੱਲ 1621 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਜੰਮੇ। ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 1635 ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਅਜਿਹੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜੇ ਕਿ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ, 'ਤੇਗ ਦੇ ਧਨੀ', ਰੱਖਿਆ। ਫਿਰ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਉਹ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇ, ਕਈ ਸਾਲ ਬਿਆਸ ਨੇੜੇ ਬਕਾਲੇ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ।

ਜਦੋਂ 1664 ਵਿੱਚ ਅੰਤਿਮ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ 'ਗੁਰੂ ਬਕਾਲੇ ਹਨ', ਸੋਢੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਬਾਈ ਜਣਿਆਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਥਾਪ ਲਿਆ। ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ, ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰੀ ਵਪਾਰੀ ਜਿਸ ਨੇ ਤੂਫ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਜਹਾਜ਼ ਬਚਣ ਉੱਤੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਸੌ ਮੋਹਰਾਂ ਸੁੱਖੀਆਂ ਸਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਅੱਗੇ ਦੋ-ਦੋ ਮੋਹਰਾਂ ਰੱਖਦਾ ਗਿਆ। ਸਿਰਫ਼ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਬਾਕੀ ਕਿੱਥੇ ਹਨ। ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਕੋਠੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਪੁਕਾਰਿਆ 'ਗੁਰੂ ਲਾਧੋ ਰੇ', ਮੈਂ ਗੁਰੂ ਲੱਭ ਲਿਆ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਆਸਾਮ, ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ, ਜਿੱਥੇ 1666 ਵਿੱਚ ਪਟਨੇ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਗੋਬਿੰਦ ਜੰਮੇ, ਅਤੇ 1665 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਵਾਲਕ ਦੀਆਂ ਤਲਹਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਨੰਦਪੁਰ, ਵਸਾਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੈਰਾਗ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਨਿਰਭੈਤਾ ਬਾਰੇ ਬੇਹੱਦ ਸੁੰਦਰ 116 ਸ਼ਬਦ ਰਚੇ; ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: 'ਭੈ ਕਾਹੂ ਕਉ ਦੇਤ ਨਹਿ ਨਹਿ ਭੈ ਮਾਨਤ ਆਨ ॥ ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਸੁਨਿ ਰੇ ਮਨਾ ਗਿਆਨੀ ਤਾਹਿ ਬਖਾਨਿ ॥'

1675 ਵਿੱਚ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜਥਾ ਅਨੰਦਪੁਰ ਆਇਆ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਮੁਗ਼ਲ ਸੂਬੇਦਾਰ ਜਬਰੀ ਧਰਮ ਬਦਲਵਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਦਦ ਮੰਗੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਾ ਕੇ ਆਖੋ ਕਿ ਜੇ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਧਰਮ ਬਦਲ ਦਿਓ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਬਦਲ ਲਵਾਂਗੇ। ਦਿੱਲੀ ਜਾਂਦਿਆਂ ਉਹ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ, ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਅਤੇ ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਸਮੇਤ ਕੈਦ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲਣ ਜਾਂ ਕਰਾਮਾਤ ਵਿਖਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਗੱਲਾਂ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਮਤੀ ਦਾਸ ਨੂੰ ਆਰੇ ਨਾਲ ਚੀਰਿਆ ਗਿਆ, ਦਿਆਲੇ ਨੂੰ ਦੇਗ ਵਿੱਚ ਉਬਾਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਤੀ ਦਾਸ ਨੂੰ ਰੂੰ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟ ਕੇ ਸਾੜਿਆ ਗਿਆ।

11 ਨਵੰਬਰ 1675 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦਾ ਸੀਸ ਧੜ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਹਨੇਰੀ ਝੁੱਲ ਪਈ; ਰੌਲੇ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਸੀਸ ਅਨੰਦਪੁਰ ਲੈ ਗਏ, ਅਤੇ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਵਣਜਾਰਾ ਧੜ ਗੱਡੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਸਕਾਰ ਲਈ ਆਪਣਾ ਘਰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਥਾਂ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ: 'ਤਿਲਕ ਜੰਞੂ ਰਾਖਾ ਪ੍ਰਭ ਤਾ ਕਾ ॥ ਕੀਨੋ ਬਡੋ ਕਲੂ ਮਹਿ ਸਾਕਾ ॥ ... ਸੀਸੁ ਦੀਆ ਪਰੁ ਸਿਰਰੁ ਨ ਦੀਆ ॥' ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਇੱਕ ਗੁਰੂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਧਰਮ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।