ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ
ਬਨਾਰਸ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਬੀਰ, ਰਵਿਦਾਸ, ਧੰਨਾ, ਪੀਪਾ ਅਤੇ ਸੈਣ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਰਾਮਾਨੰਦ ਚੌਦ੍ਹਵੀਂ ਅਤੇ ਪੰਦਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਵਾਰਾਣਸੀ ਦਾ ਵੈਸ਼ਨਵ ਗੁਰੂ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਉੱਤਰੀ ਹਿੰਦ ਦੀ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਅਹਿਸਾਨ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਭਗਤੀ ਸਭ ਜਾਤਾਂ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੀ ਥਾਂ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।
ਰਵਾਇਤ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਮੰਡਲੀ ਦਾ ਗੁਰੂ ਮੰਨਦੀ ਹੈ: ਕਬੀਰ ਜੁਲਾਹਾ, ਰਵਿਦਾਸ ਚਮਾਰ, ਧੰਨਾ ਕਿਸਾਨ, ਪੀਪਾ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਸੈਣ ਨਾਈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀਆਂ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਧੂਪ ਲੈ ਕੇ ਮੰਦਰ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਗਿਆ, ਪਰ ਰੱਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ।
ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਭਗਤੀ ਦੀ ਉਸ ਲੜੀ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰੂਆਂ ਵੱਲ ਲੈ ਗਈ।
ਜੁੜੇ ਹੋਏ
ਬਨਾਰਸ ਦਾ ਜੁਲਾਹਾ-ਕਵੀ ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਾਣੀ ਵਾਲਾ। ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੋਹਾਂ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਪਖੰਡ ਦਾ ਮਖ਼ੌਲ ਉਡਾਇਆ।
ਬਨਾਰਸ ਦਾ ਚਮੜੇ ਦਾ ਕਾਰੀਗਰ ਜਿਸ ਨੇ ਬੇਗਮਪੁਰਾ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਜ਼ਾਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸ਼ਹਿਰ, ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ। ਅੱਜ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਤਿਕਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਰਾਜਸਥਾਨ ਦਾ ਜੱਟ ਕਿਸਾਨ ਜਿਸ ਦੀ ਸਾਦੀ ਭਗਤੀ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਰੱਬ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਖੁਆਉਣ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਸਾਖੀ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਗਾਗਰੋਨ ਦਾ ਰਾਜਾ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਤਖ਼ਤ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰੀਰ ਆਪ ਹੀ ਮੰਦਰ ਹੈ।
ਸ਼ਾਹੀ ਨਾਈ। ਰਵਾਇਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸਨ ਤਾਂ ਰੱਬ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਲਈ।