ਸੰਤ ਅਤੇ ਗੁਰੂ
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਉਹ ਭਗਤ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ, ਪਾਕਪਟਨ, ਕਸੂਰ ਅਤੇ ਝੰਗ ਦੇ ਸੂਫ਼ੀ।
ਸੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ
1000 – 1469
ਫ਼ਾਰਸੀ ਸੂਫ਼ੀ ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਵਸ ਗਏ ਅਤੇ ਕਸ਼ਫ਼-ਉਲ-ਮਹਿਜੂਬ ਲਿਖਿਆ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸੂਫ਼ੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ਿਆਰਤ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਹੈ।
ਸੰਤ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਡੇਰਾ ਗ਼ਾਜ਼ੀ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਕੋਲ ਸੁਲੇਮਾਨ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਤਲਹਟੀ ਵਿੱਚ ਦਰਗਾਹ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ, ਸੁਲਤਾਨੀਏ, 1947 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਸਨ।
ਗੀਤ ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਵੀ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਆਵਾਜ਼।
ਪਾਕਪਟਨ ਦੇ ਚਿਸ਼ਤੀ ਸੂਫ਼ੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵੱਡੇ ਕਵੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਸਲੋਕ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।
ਭਗਤ ਸਧਨਾ13ਵੀਂ ਸਦੀਸਿੰਧ ਦਾ ਕਸਾਈ, ਨੀਵਾਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਕਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਰਾਗ ਬਿਲਾਵਲ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਨਾਮਦੇਵ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਬੰਦਾ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਕੀ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਛੀਂਬਾ ਅਤੇ ਦਰਜ਼ੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ। ਆਪਣੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਲ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਘੁਮਾਣ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ।
ਸ਼ਾਹੀ ਨਾਈ। ਰਵਾਇਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸਨ ਤਾਂ ਰੱਬ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਲਈ।
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਪਤਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸ਼ਬਦ ਜੋਗ ਦੀ ਬੋਲੀ ਵਰਤ ਕੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਬਨਾਰਸ ਦਾ ਜੁਲਾਹਾ-ਕਵੀ ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਾਣੀ ਵਾਲਾ। ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੋਹਾਂ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਪਖੰਡ ਦਾ ਮਖ਼ੌਲ ਉਡਾਇਆ।
ਬਨਾਰਸ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਬੀਰ, ਰਵਿਦਾਸ, ਧੰਨਾ, ਪੀਪਾ ਅਤੇ ਸੈਣ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਰਾਜਸਥਾਨ ਦਾ ਜੱਟ ਕਿਸਾਨ ਜਿਸ ਦੀ ਸਾਦੀ ਭਗਤੀ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਰੱਬ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਖੁਆਉਣ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਸਾਖੀ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਗਾਗਰੋਨ ਦਾ ਰਾਜਾ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਤਖ਼ਤ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰੀਰ ਆਪ ਹੀ ਮੰਦਰ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ
1469 – 1708
ਬਨਾਰਸ ਦਾ ਚਮੜੇ ਦਾ ਕਾਰੀਗਰ ਜਿਸ ਨੇ ਬੇਗਮਪੁਰਾ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਜ਼ਾਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸ਼ਹਿਰ, ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ। ਅੱਜ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਤਿਕਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਬਾਨੀ। ਇੱਕ ਕਵੀ ਅਤੇ ਉਸਤਾਦ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ਾਤ-ਪਾਤ ਅਤੇ ਖੋਖਲੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਾਮ, ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਵੰਡ ਛਕਣ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਨਿਰੰਕਾਰ ਰੱਬ ਦੀ ਭਗਤੀ ਸਿਖਾਈ।
ਬ੍ਰਜ ਦੇ ਨੇਤਰਹੀਣ ਕਵੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਤੁਕ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਹਨ।
ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ, ਜੋ 73 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। ਲੰਗਰ ਨੂੰ ਹਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਨੇਮ ਬਣਾਇਆ, ਸਤੀ ਅਤੇ ਪਰਦੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ 22 ਮੰਜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਥੇਬੰਦ ਕੀਤਾ।
ਭਗਤ ਭੀਖਣ16ਵੀਂ ਸਦੀਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੂਫ਼ੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਨਾਮ ਨੂੰ ਦਵਾਈ ਵਜੋਂ ਬਿਆਨਦੇ ਹਨ।
ਭਗਤੀ ਕਵੀ ਜਿਸ ਦਾ ਇੱਕੋ ਸ਼ਬਦ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕੁਝ ਨਾ ਬਦਲੇ ਤਾਂ ਗ੍ਰੰਥ ਸੁਣਨ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ।
ਦੂਜੇ ਗੁਰੂ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿੱਪੀ ਨੂੰ ਇੱਕਸਾਰ ਕੀਤਾ, ਪਾਠਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸੁਪਤਨੀ ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਨਾਲ ਲੰਗਰ ਚਲਾਈ ਰੱਖਿਆ।
ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਬਾਨੀ। ਲਾਵਾਂ ਰਚੀਆਂ, ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਚਾਰ ਸ਼ਬਦ।
ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਕਵੀ ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨੂੰ ਘੜਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਉੱਤੇ ਮੇਲਾ ਚਿਰਾਗ਼ਾਂ, ਦੀਵਿਆਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ, ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਬਣਾਇਆ, 1604 ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਬਣੇ, 1606 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਗਏ।
ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਾਦਰੀ ਸੂਫ਼ੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇ ਮਿੱਤਰ। ਰਵਾਇਤ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਿਆ।
ਸਰਹਿੰਦ ਦਾ ਨਕਸ਼ਬੰਦੀ ਸੁਧਾਰਕ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਦੂਜੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦਾ ਮੁਜੱਦਿਦ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਕਬਰ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮੇਲ-ਜੋਲ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਪ੍ਰਤੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਪਿੱਛੇ ਉਸ ਦੇ ਘੇਰੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਇਸ ਸਬੰਧ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ। ਦੁਨਿਆਵੀ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਅਧਿਕਾਰ ਲਈ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ, ਮੀਰੀ ਅਤੇ ਪੀਰੀ, ਪਹਿਨੀਆਂ, ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀਆਂ ਸਿੱਖ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜੀਆਂ।
ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਦੀਵੀ, ਜਿਊਂਦਾ ਗੁਰੂ: ਛੇ ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਕੋਈ ਤੀਹ ਹੋਰ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ 1,430 ਅੰਗ, 31 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ।
ਸੱਤਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਆਪਣੀ ਕੋਮਲਤਾ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ। ਕੀਰਤਪੁਰ ਵਿੱਚ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦਾ ਦਵਾਖ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਬਾਗ਼ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਚਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਦਾ ਘੋੜਸਵਾਰ ਦਸਤਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ।
ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ, 'ਹਿੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ'। ਆਨੰਦਪੁਰ ਵਸਾਇਆ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਦੇ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਰੱਖਣ ਦੇ ਹੱਕ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ 1675 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸੀਸ ਦਿੱਤਾ।
ਅੱਠਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ। ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਚੇਚਕ ਅਤੇ ਹੈਜ਼ੇ ਦੀ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੇ ਪੀੜਤਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਚੇਚਕ ਨਾਲ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ।
ਝੰਗ ਦੇ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਰ ਛੋਟਾ ਬੰਦ 'ਹੂ', ਰੱਬ ਦੇ ਸਾਹ, ਦੀ ਟੇਕ ਨਾਲ ਮੁੱਕਦਾ ਹੈ।
ਸਢੌਰੇ ਦੇ ਸੂਫ਼ੀ ਜੋ ਭੰਗਾਣੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਲਈ ਲੜਨ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਮੁਰੀਦ ਲੈ ਕੇ ਆਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਉੱਥੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਢੌਰੇ ਦੇ ਹਾਕਮ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਰਵਾ ਦਿੱਤਾ।
ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਯੋਧਾ ਅਤੇ ਕਵੀ। 1699 ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਾਜਿਆ, ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਲੰਮੀ ਜੰਗ ਲੜੀ, ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਵਾਰੇ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਗੁਰੂ ਥਾਪਿਆ।
ਮਿਸਲਾਂ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ
1708 – 1799
ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਪੰਜਾਬ
1849 – 1947
ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਕਿਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ
How the Guru Granth Sahib is arranged
1,430 angsScroll sideways to see the whole figure →
Each row is 143 angs of the standard 1,430-ang Guru Granth Sahib; hover any section for its angs. Within each raag the hymns are arranged by form and by Guru, in order, with the bhagats' hymns at the end. Small raags are named in the list of starting angs below the figure.