ਰੋਹਤਾਸ ਕਿਲ੍ਹਾ
ਲੂਣ ਦੀ ਪਹਾੜੀ ਲੜੀ ਦੇ ਗੱਖੜਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣ ਲਈ 1540ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਿਲ੍ਹਾ। ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ 1760ਵਿਆਂ ਅਤੇ 1820ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆ।
ਰੋਹਤਾਸ ਕਿਲ੍ਹਾ, ਜੇਹਲਮ ਨੇੜੇ, ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਨੇ 1541 ਤੋਂ ਪੋਠੋਹਾਰ ਦੇ ਗੱਖੜ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਲਈ ਬਣਵਾਇਆ, ਜੋ ਦੇਸ ਨਿਕਾਲਾ ਮਿਲੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹਮਾਯੂੰ ਦੇ ਹਮਾਇਤੀ ਸਨ, ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਦੀ ਸੜਕ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ।
ਇਹ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ: ਕੋਈ ਚਾਰ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਮੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਦਾ ਘੇਰਾ, ਅਠਾਹਠ ਬੁਰਜਾਂ ਅਤੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਮੁੱਢਲੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫ਼ੌਜੀ ਭਵਨ-ਕਲਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਮੂਨਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ। ਇੱਥੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਂਭਿਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਕਬਰ ਦੇ ਜਰਨੈਲ ਰਾਜਾ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਲਈ ਬਣੀ ਹਵੇਲੀ ਅਜੇ ਵੀ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ।
ਇਹ ਯੂਨੈਸਕੋ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਸਥਲ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਮਹਿਲ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਰੋਹਤਾਸ ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਸਨ।
ਲੋਕ
ਜਿਹਲਮ ਦੇ ਕੋਲ ਦੀਨਾ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਕਵੀ, ਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮਸਾਜ਼, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਵੰਡ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਹਾਕਮ ਜਿਸ ਨੇ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੂੰ ਕੱਢਿਆ, ਰੋਹਤਾਸ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਤੱਕ ਦੀ ਵੱਡੀ ਸੜਕ ਮੁੜ ਬਣਾਈ ਜੋ ਜੀ.ਟੀ. ਰੋਡ ਬਣੀ।
ਚਕਵਾਲ ਦਾ ਮਸ਼ੀਨਗੰਨਰ ਜਿਸ ਨੇ 1914 ਵਿੱਚ ਈਪਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਚੌਕੀ ਸਾਂਭੀ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਕ੍ਰਾਸ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜੀ ਬਣਿਆ।
ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ
ਲੂਣ ਪਹਾੜੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਿਲ੍ਹਾ, ਗੱਖੜਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਅਤੇ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਬਣਾਇਆ।
ਜੇਹਲਮ ਨੇੜੇ ਗੋਰਖਨਾਥ ਦੇ ਕੰਨਪਾਟੇ ਜੋਗੀਆਂ ਦਾ ਪਹਾੜੀ ਉੱਤੇ ਮੱਠ, ਜਿੱਥੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਭਗਤੀ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਹੀਰ ਵਿੱਚ ਰਾਂਝਾ ਕੰਨ ਪੜਵਾਉਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਦਾ ਸਿੱਕਾ, ਜਿਸਨੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਿਆ, ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ 'ਰੁਪਈਆ' ਸ਼ਬਦ ਦਿੱਤਾ।