ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਪੋਤੇ ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਨੇ 1790ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਰਾਜ ਮੁੜ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ ਕਈ ਵਾਰ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। 1797 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਲੈ ਲਿਆ।
ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਦੋਂ ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦਾ ਨੌਜਵਾਨ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸੀ, ਉਸ ਵਿਰੁੱਧ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਜਨਵਰੀ 1797 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਗੜਬੜ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਮੁੜ ਗਿਆ।
ਉਹ 1798 ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਲੈ ਲਿਆ, ਪਰ ਫਿਰ ਮੁੜਨਾ ਪਿਆ; ਵਾਪਸੀ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਤੋਪਾਂ ਜੇਹਲਮ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਹ ਕਢਵਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੋੜ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਮਿਹਰ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਹਮਲੇ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਆਖ਼ਰੀ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਸਨ।
ਉਸੇ ਦੌਰ ਦੀਆਂ
ਮਿਸਲਾਂ, ਮੁਗ਼ਲ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ, 1709 – 1799
ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵੱਡਾ ਵਾਰ, ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਕਸਬੇ ਉੱਤੇ ਜੋ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੇ ਜਲਾਦਾਂ ਦਾ ਘਰ ਸੀ।
ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਸਢੌਰੇ ਦੇ ਹਾਕਮ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਿਸਾਨ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਭਾਜੜ ਪਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਮੁਕਾਇਆ, ਉਹ ਬੰਦਾ ਜਿਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। ਦੋ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਸਰਹਿੰਦ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪ ਸਿੱਖ ਰਾਜਧਾਨੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਨੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਲਏ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਫੜਿਆ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਕਿ ਬੰਦਾ ਖਿਸਕ ਗਿਆ।
ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ ਘਾਹ ਅਤੇ ਛਿੱਲ ਖਾ ਕੇ ਇੱਕ ਕੰਧਾਂ ਵਾਲੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿੱਚ ਡਟੇ ਰਹੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਲਿਜਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ, ਫਿਰ ਦਿੱਲੀ ਲੁੱਟੀ ਅਤੇ ਤਖ਼ਤ-ਏ-ਤਾਊਸ ਅਤੇ ਕੋਹਿਨੂਰ ਲੈ ਗਿਆ।
ਛੋਟਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾਮਈ – ਜੂਨ 1746 · ਕੋਈ 7,000 ਸਿੱਖ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ 3,000 ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਗਏ (ਰਵਾਇਤੀ ਅੰਕੜੇ)'ਛੋਟਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ'। ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਲਖਪਤ ਰਾਇ ਨੇ ਕਾਹਨੂੰਵਾਨ ਦੇ ਛੰਭਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕੀਤੇ ਗਏ।
ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਅਬਦਾਲੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਮ੍ਹੋ-ਸਾਹਮਣੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹਾਰਿਆ। ਸਿੱਖ ਜਥਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਦੇ ਕਾਫ਼ਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ।