ਕਸੂਰ ਦੀ ਲੜਾਈ
ਮਹੀਨੇ ਭਰ ਦੀਆਂ ਸੁਰੰਗਾਂ ਅਤੇ ਹੱਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਸੂਰ ਦੀ ਪਠਾਣ ਰਿਆਸਤ ਡਿੱਗ ਪਈ।
ਕਸੂਰ, ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ, ਕੁਤਬ-ਉੱਦੀਨ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਰਾਜ ਹੇਠ ਇੱਕ ਪਠਾਣ ਰਿਆਸਤ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਵੈਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੱਦ ਤੱਕ ਨੇੜੇ ਸੀ।
1801 ਅਤੇ 1803 ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 1807 ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਮਹੀਨਾ ਭਰ ਘੇਰਾ ਪਿਆ ਰਿਹਾ; ਸਿੱਖ ਸੁਰੰਗਚੀਆਂ ਨੇ ਕੰਧਾਂ ਹੇਠ ਸੁਰੰਗਾਂ ਲਾਈਆਂ, ਅਤੇ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਹੇਠ ਅਕਾਲੀ ਨਿਹੰਗਾਂ ਨੇ ਪਾੜ ਵਿੱਚੋਂ ਧਾਵਾ ਬੋਲਿਆ।
ਕੁਤਬ-ਉੱਦੀਨ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਮਮਦੋਟ ਵਿਖੇ ਜਾਗੀਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਕਸੂਰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ।
ਉਸੇ ਦੌਰ ਦੀਆਂ
ਲਾਹੌਰ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ, 1799 – 1842
ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੰਧ ਦੇ ਪੱਤਣ ਉੱਤੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਪੱਕਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਮੀਂਹ, ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਹੈਜ਼ੇ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਮੁੜਨ ਲਈ ਪੰਜ ਸਾਲ ਹੋਰ ਲੱਗੇ।
ਕਈ ਪਹਿਲੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ ਤੋਪ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੇ ਹੱਲਿਆਂ ਨਾਲ ਕੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾੜ ਪਾਇਆ। ਨਵਾਬ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
ਪੰਜ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਾਦੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਹੇਠ ਲਿਆਂਦਾ।
ਕਾਬਲ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਲੜਾਈ ਜਿਸ ਨੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਾਦੀ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀ। ਨਿਹੰਗ ਆਗੂ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਧਾਵੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।
ਸਰਹੱਦੀ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਸੱਯਦ ਅਹਿਮਦ ਬਰੇਲਵੀ ਦੀ ਜਹਾਦ ਲਹਿਰ ਉਦੋਂ ਮੁੱਕੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਬਾਲਾਕੋਟ ਵਿੱਚ ਘਿਰ ਗਈ।
ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਬਾਜਗੁਜ਼ਾਰ ਹੈਸੀਅਤ ਮੁਕਾ ਦਿੱਤੀ। ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਲੈਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਜਮਰੌਦ ਤੱਕ ਲੈ ਗਈਆਂ।
ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਨੇ ਖ਼ੈਬਰ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਨਵੇਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਨਲੂਆ ਘਾਤਕ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਇਆ; ਮਦਦ ਪਹੁੰਚਣ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਤੱਕ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਗੁਪਤ ਰੱਖੀ ਗਈ।