ਬਾਲਾਕੋਟ ਦੀ ਲੜਾਈ
ਸਰਹੱਦੀ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਸੱਯਦ ਅਹਿਮਦ ਬਰੇਲਵੀ ਦੀ ਜਹਾਦ ਲਹਿਰ ਉਦੋਂ ਮੁੱਕੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਬਾਲਾਕੋਟ ਵਿੱਚ ਘਿਰ ਗਈ।
ਰਾਏ ਬਰੇਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸੱਯਦ ਅਹਿਮਦ ਬਰੇਲਵੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਪੈਰੋਕਾਰ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਅਤੇ 1826 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਜਹਾਦ ਛੇੜਨ ਲਈ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤੇ ਆਇਆ। ਪੰਜ ਸਾਲ ਉਸ ਦੇ ਮੁਜਾਹਿਦ ਕੁਝ ਪਠਾਣ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰੇ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਰਹੇ।
ਮਈ 1831 ਵਿੱਚ ਕੰਵਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਹੇਠ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਸੱਯਦ ਅਹਿਮਦ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਾਗ਼ਾਨ ਵਾਦੀ ਵਿੱਚ ਬਾਲਾਕੋਟ ਵਿਖੇ ਘੇਰ ਲਿਆ। 6 ਮਈ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ; ਸੱਯਦ ਅਹਿਮਦ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਾਥੀ ਸ਼ਾਹ ਇਸਮਾਈਲ ਆਪਣੇ ਸੈਂਕੜੇ ਬੰਦਿਆਂ ਸਮੇਤ ਮਾਰੇ ਗਏ।
ਇਸ ਲੜਾਈ ਨੇ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤੇ ਲਹਿਰ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੱਯਦ ਅਹਿਮਦ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
ਉਸੇ ਦੌਰ ਦੀਆਂ
ਲਾਹੌਰ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ, 1799 – 1842
ਮਹੀਨੇ ਭਰ ਦੀਆਂ ਸੁਰੰਗਾਂ ਅਤੇ ਹੱਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਸੂਰ ਦੀ ਪਠਾਣ ਰਿਆਸਤ ਡਿੱਗ ਪਈ।
ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੰਧ ਦੇ ਪੱਤਣ ਉੱਤੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਪੱਕਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਮੀਂਹ, ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਹੈਜ਼ੇ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਮੁੜਨ ਲਈ ਪੰਜ ਸਾਲ ਹੋਰ ਲੱਗੇ।
ਕਈ ਪਹਿਲੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ ਤੋਪ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੇ ਹੱਲਿਆਂ ਨਾਲ ਕੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾੜ ਪਾਇਆ। ਨਵਾਬ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
ਪੰਜ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਾਦੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਹੇਠ ਲਿਆਂਦਾ।
ਕਾਬਲ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਲੜਾਈ ਜਿਸ ਨੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਾਦੀ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀ। ਨਿਹੰਗ ਆਗੂ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਧਾਵੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।
ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਬਾਜਗੁਜ਼ਾਰ ਹੈਸੀਅਤ ਮੁਕਾ ਦਿੱਤੀ। ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਲੈਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਜਮਰੌਦ ਤੱਕ ਲੈ ਗਈਆਂ।
ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਨੇ ਖ਼ੈਬਰ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਨਵੇਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਨਲੂਆ ਘਾਤਕ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਇਆ; ਮਦਦ ਪਹੁੰਚਣ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਤੱਕ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਗੁਪਤ ਰੱਖੀ ਗਈ।