ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਘੇਰਾ
ਕਈ ਪਹਿਲੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ ਤੋਪ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੇ ਹੱਲਿਆਂ ਨਾਲ ਕੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾੜ ਪਾਇਆ। ਨਵਾਬ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
ਮੁਲਤਾਨ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਦਾ ਪੁਰਾਤਨ ਸ਼ਹਿਰ, ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਨਵਾਬ ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਰਾਜ ਹੇਠ ਸੀ, ਜੋ ਕਾਬਲ ਨੂੰ ਖ਼ਿਰਾਜ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ 1802 ਤੋਂ ਛੇ ਵਾਰ ਇਸ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਲੈਂਦਾ ਪਰ ਕਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾ ਲੈ ਸਕਿਆ।
1818 ਵਿੱਚ ਮਿਸਰ ਦੀਵਾਨ ਚੰਦ ਹੇਠ, ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨਾਂ ਦੇ ਸਾਲਾਰ ਸਮੇਤ, ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਮਾਰਚ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ। ਵੱਡੀ ਤੋਪ ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ, ਭੰਗੀਆਂ ਵਾਲੀ ਤੋਪ, ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ। ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਤੋਪਾਂ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਗੋਲੇ ਵਰ੍ਹਾਉਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ; ਜੂਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪਾੜ ਪੈ ਗਿਆ, ਅਤੇ 2 ਜੂਨ ਨੂੰ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਅਕਾਲੀ ਨਿਹੰਗ ਧਾਵਾ ਬੋਲ ਕੇ ਅੰਦਰ ਜਾ ਵੜੇ।
ਬਜ਼ੁਰਗ ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰ ਖ਼ਾਨ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਹ ਤੱਕ ਲੜਿਆ। ਮੁਲਤਾਨ ਸਿੱਖ ਸੂਬਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ 1821 ਤੋਂ ਦੀਵਾਨ ਸਾਵਨ ਮੱਲ ਨੇ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਬਣਾਇਆ।
ਉਸੇ ਦੌਰ ਦੀਆਂ
ਲਾਹੌਰ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ, 1799 – 1842
ਮਹੀਨੇ ਭਰ ਦੀਆਂ ਸੁਰੰਗਾਂ ਅਤੇ ਹੱਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਸੂਰ ਦੀ ਪਠਾਣ ਰਿਆਸਤ ਡਿੱਗ ਪਈ।
ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੰਧ ਦੇ ਪੱਤਣ ਉੱਤੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਪੱਕਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਮੀਂਹ, ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਹੈਜ਼ੇ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਮੁੜਨ ਲਈ ਪੰਜ ਸਾਲ ਹੋਰ ਲੱਗੇ।
ਪੰਜ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਾਦੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਹੇਠ ਲਿਆਂਦਾ।
ਕਾਬਲ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਲੜਾਈ ਜਿਸ ਨੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਾਦੀ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀ। ਨਿਹੰਗ ਆਗੂ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਧਾਵੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।
ਸਰਹੱਦੀ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਸੱਯਦ ਅਹਿਮਦ ਬਰੇਲਵੀ ਦੀ ਜਹਾਦ ਲਹਿਰ ਉਦੋਂ ਮੁੱਕੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਬਾਲਾਕੋਟ ਵਿੱਚ ਘਿਰ ਗਈ।
ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਬਾਜਗੁਜ਼ਾਰ ਹੈਸੀਅਤ ਮੁਕਾ ਦਿੱਤੀ। ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਲੈਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਜਮਰੌਦ ਤੱਕ ਲੈ ਗਈਆਂ।
ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਨੇ ਖ਼ੈਬਰ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਨਵੇਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਨਲੂਆ ਘਾਤਕ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਇਆ; ਮਦਦ ਪਹੁੰਚਣ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਤੱਕ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਗੁਪਤ ਰੱਖੀ ਗਈ।