ਜਮਰੌਦ ਦੀ ਲੜਾਈ
ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਨੇ ਖ਼ੈਬਰ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਨਵੇਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਨਲੂਆ ਘਾਤਕ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਇਆ; ਮਦਦ ਪਹੁੰਚਣ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਤੱਕ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਗੁਪਤ ਰੱਖੀ ਗਈ।
1836 ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਏ ਨੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸਰਹੱਦ ਸਾਂਭਣ ਲਈ ਦੱਰਾ ਖ਼ੈਬਰ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਜਮਰੌਦ ਵਿਖੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਇਆ।
ਅਪ੍ਰੈਲ 1837 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਕੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਆਹ ਲਈ ਲਾਹੌਰ ਗਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਕੋਈ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਜਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਜਮਰੌਦ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਮੀਰਪੁਰੀ ਹੇਠ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਟੁਕੜੀ ਸਾਂਭੀ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਿੱਚ ਬਿਮਾਰ ਪਏ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਏ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਮਦਦ ਲਈ ਪਹੁੰਚੇ। 30 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਘਾਤਕ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ।
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੇਹ ਲੁਕਾਈ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਮਦਦਗਾਰ ਫ਼ੌਜ ਪਹੁੰਚਣ ਤੱਕ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸਾਂਭੀ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਖ਼ੈਬਰ ਸਾਂਭ ਲਿਆ, ਪਰ ਸਰਹੱਦ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਜਰਨੈਲ ਗੁਆ ਲਿਆ।
ਉਸੇ ਦੌਰ ਦੀਆਂ
ਲਾਹੌਰ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ, 1799 – 1842
ਮਹੀਨੇ ਭਰ ਦੀਆਂ ਸੁਰੰਗਾਂ ਅਤੇ ਹੱਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਸੂਰ ਦੀ ਪਠਾਣ ਰਿਆਸਤ ਡਿੱਗ ਪਈ।
ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੰਧ ਦੇ ਪੱਤਣ ਉੱਤੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਪੱਕਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਮੀਂਹ, ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਹੈਜ਼ੇ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਮੁੜਨ ਲਈ ਪੰਜ ਸਾਲ ਹੋਰ ਲੱਗੇ।
ਕਈ ਪਹਿਲੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ ਤੋਪ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੇ ਹੱਲਿਆਂ ਨਾਲ ਕੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾੜ ਪਾਇਆ। ਨਵਾਬ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
ਪੰਜ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਾਦੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਹੇਠ ਲਿਆਂਦਾ।
ਕਾਬਲ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਲੜਾਈ ਜਿਸ ਨੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਾਦੀ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀ। ਨਿਹੰਗ ਆਗੂ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਧਾਵੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।
ਸਰਹੱਦੀ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਸੱਯਦ ਅਹਿਮਦ ਬਰੇਲਵੀ ਦੀ ਜਹਾਦ ਲਹਿਰ ਉਦੋਂ ਮੁੱਕੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਬਾਲਾਕੋਟ ਵਿੱਚ ਘਿਰ ਗਈ।
ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਬਾਜਗੁਜ਼ਾਰ ਹੈਸੀਅਤ ਮੁਕਾ ਦਿੱਤੀ। ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਲੈਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਜਮਰੌਦ ਤੱਕ ਲੈ ਗਈਆਂ।