ਨੌਸ਼ਹਿਰੇ ਦੀ ਲੜਾਈ
ਕਾਬਲ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਲੜਾਈ ਜਿਸ ਨੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਾਦੀ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀ। ਨਿਹੰਗ ਆਗੂ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਧਾਵੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।
1823 ਵਿੱਚ ਕਾਬਲ ਦਾ ਬਾਰਕਜ਼ਈ ਹਾਕਮ ਮੁਹੰਮਦ ਅਜ਼ੀਮ ਖ਼ਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਾਦੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਣ ਲਈ ਖ਼ੈਬਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰਿਆ, ਯੂਸਫ਼ਜ਼ਈ ਅਤੇ ਖੱਟਕ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੂੰ ਜਹਾਦ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਿਆਂ।
14 ਮਾਰਚ 1823 ਨੂੰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਕਾਬਲ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਨੌਸ਼ਹਿਰੇ ਵਿਖੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਅਤੇ ਕੋਈ ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕੀਤਾ। ਕਬਾਇਲੀ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ, ਪੀਰ ਸਬਾਕ, ਉੱਤੇ ਡਟੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਬੜੀ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਲੜੇ। ਨਿਹੰਗਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਘੋੜਾ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਪੈਦਲ ਹੀ ਧਾਵਾ ਬੋਲਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ; ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਏ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਫ਼ੈਸਲਾਕੁਨ ਹੱਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।
ਦਰਿਆ ਕਾਰਨ ਕੱਟੀ ਗਈ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਫ਼ੌਜ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ, ਅਤੇ ਅਜ਼ੀਮ ਖ਼ਾਨ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ; ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਹ ਮਰ ਗਿਆ। ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਾਦੀ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਬਾਜਗੁਜ਼ਾਰ ਬਣ ਗਈ, ਅਤੇ 1834 ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲਈ ਗਈ।
ਉਸੇ ਦੌਰ ਦੀਆਂ
ਲਾਹੌਰ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ, 1799 – 1842
ਮਹੀਨੇ ਭਰ ਦੀਆਂ ਸੁਰੰਗਾਂ ਅਤੇ ਹੱਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਸੂਰ ਦੀ ਪਠਾਣ ਰਿਆਸਤ ਡਿੱਗ ਪਈ।
ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੰਧ ਦੇ ਪੱਤਣ ਉੱਤੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਪੱਕਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਮੀਂਹ, ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਹੈਜ਼ੇ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਮੁੜਨ ਲਈ ਪੰਜ ਸਾਲ ਹੋਰ ਲੱਗੇ।
ਕਈ ਪਹਿਲੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ ਤੋਪ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੇ ਹੱਲਿਆਂ ਨਾਲ ਕੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾੜ ਪਾਇਆ। ਨਵਾਬ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
ਪੰਜ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਾਦੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਹੇਠ ਲਿਆਂਦਾ।
ਸਰਹੱਦੀ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਸੱਯਦ ਅਹਿਮਦ ਬਰੇਲਵੀ ਦੀ ਜਹਾਦ ਲਹਿਰ ਉਦੋਂ ਮੁੱਕੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਬਾਲਾਕੋਟ ਵਿੱਚ ਘਿਰ ਗਈ।
ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਬਾਜਗੁਜ਼ਾਰ ਹੈਸੀਅਤ ਮੁਕਾ ਦਿੱਤੀ। ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਲੈਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਜਮਰੌਦ ਤੱਕ ਲੈ ਗਈਆਂ।
ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਨੇ ਖ਼ੈਬਰ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਨਵੇਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਨਲੂਆ ਘਾਤਕ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਇਆ; ਮਦਦ ਪਹੁੰਚਣ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਤੱਕ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਗੁਪਤ ਰੱਖੀ ਗਈ।