راکھیگڑھی
شاید سندھ دا سبھ توں وڈا شہر، پنجاب دے پورب وچ پراݨے درشدوتی میدان اتے، جس دے پنجراں نے سندھ دا پہلا ڈیئینئے دتا۔
راکھیگڑھی ہریاݨا وچ سک چکے درشدوتی اتے گھگر دریاواں دے میدان اتے ہے، ست ٹبیاں دا جھنڈ جو اکٹھیاں شاید 350 ہیکٹیار تک پھیلیا ہووے، جو ایس نوں سبھ توں وڈی جاݨی-پچھاݨی ہڑپہ تھاں بݨائیگا۔
1990ویاں توں اتے 2010ویاں وچ کھدائیاں نے گلیاں، نالیاں، اٹاں نال پکا ٹوا، اکیک اتے سپی دے کارخانے، سٹھ توں ودھ قبراں والا قبرستان، اتے مہراں لبھیاں۔
2019 وچ وگیانیاں نے راکھیگڑھی وچ دفن اک عورت دا جینوم چھاپیا، سندھ سبھاتا دا پہلا پراتن ڈیئینئے، جو دکھݨی ایشیائی شکاری-سنگرہکاں اتے مڈھلے ایرانی-سبندھت کساناں توں ونش وکھاوندا ہے۔
سندھ توں ہور
سبھاتا دی مکھ تھاں، راوی دے پراݨے وہاا اتے: آپݨے سکھر اتے 150 ہیکٹیار اتے شاید 23،500 لوک۔
سندھ دا سبھ توں وڈا اتے سبھ توں چنگی ترھاں سانبھیا شہر، 'مردیاں دا ٹبا'، وڈے اشنان-کنڈ اتے کوئی ست سو کھوہاں نال۔
لوݨے ماروتھل دا سندھ شہر، چٹان وچ کٹے جل-بھنڈاراں اتے دس وڈے چنھاں والے پھٹے نال۔
کھنبھات دی خلیج دے کول اک چھوٹا بندرگاہی نگر، اٹاں دے وڈے کنڈ، مݨکیاں دے کارخانے اتے ہاتھی-دند دے پیمانے نال۔
سکے گھگر اتے 'کالیاں چوڑیاں' دا نگر، ہݨ تک کھودے گئے سبھ توں پراݨے واہے کھیت اتے ہون-ویدیاں دیاں قطاراں نال۔
چڑھدے پنجاب دا آپݨا سندھ نگر، ستلج اتے جتھے ایہہ شوالک دیاں پہاڑیاں چھڈدا ہے۔
جتھے سندھ دے میدان دے کنڈھے کھیتی شروع ہوئی، شہراں دی ڈونگھی جڑھ۔