ਰਾਖੀਗੜ੍ਹੀ
ਸ਼ਾਇਦ ਸਿੰਧ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਦਵਤੀ ਮੈਦਾਨ ਉੱਤੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਪਿੰਜਰਾਂ ਨੇ ਸਿੰਧ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਡੀਐਨਏ ਦਿੱਤਾ।
ਰਾਖੀਗੜ੍ਹੀ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕ ਚੁੱਕੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਦਵਤੀ ਅਤੇ ਘੱਗਰ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਸੱਤ ਟਿੱਬਿਆਂ ਦਾ ਝੁੰਡ ਜੋ ਇਕੱਠਿਆਂ ਸ਼ਾਇਦ 350 ਹੈਕਟੇਅਰ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਾਣੀ-ਪਛਾਣੀ ਹੜੱਪਾ ਥਾਂ ਬਣਾਏਗਾ।
1990ਵਿਆਂ ਤੋਂ ਅਤੇ 2010ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖੁਦਾਈਆਂ ਨੇ ਗਲੀਆਂ, ਨਾਲੀਆਂ, ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਪੱਕਾ ਟੋਆ, ਅਕੀਕ ਅਤੇ ਸਿੱਪੀ ਦੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ, ਸੱਠ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਬਰਾਂ ਵਾਲਾ ਕਬਰਿਸਤਾਨ, ਅਤੇ ਮੋਹਰਾਂ ਲੱਭੀਆਂ।
2019 ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਰਾਖੀਗੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦਾ ਜੀਨੋਮ ਛਾਪਿਆ, ਸਿੰਧ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੁਰਾਤਨ ਡੀਐਨਏ, ਜੋ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਸ਼ਿਕਾਰੀ-ਸੰਗ੍ਰਹਿਕਾਂ ਅਤੇ ਮੁਢਲੇ ਈਰਾਨੀ-ਸਬੰਧਤ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੋਂ ਵੰਸ਼ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸਿੰਧ ਤੋਂ ਹੋਰ
ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਮੁੱਖ ਥਾਂ, ਰਾਵੀ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵਹਾਅ ਉੱਤੇ: ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ 150 ਹੈਕਟੇਅਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ 23,500 ਲੋਕ।
ਸਿੰਧ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਂਭਿਆ ਸ਼ਹਿਰ, 'ਮੁਰਦਿਆਂ ਦਾ ਟਿੱਬਾ', ਵੱਡੇ ਇਸ਼ਨਾਨ-ਕੁੰਡ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸੱਤ ਸੌ ਖੂਹਾਂ ਨਾਲ।
ਲੂਣੇ ਮਾਰੂਥਲ ਦਾ ਸਿੰਧ ਸ਼ਹਿਰ, ਚੱਟਾਨ ਵਿੱਚ ਕੱਟੇ ਜਲ-ਭੰਡਾਰਾਂ ਅਤੇ ਦਸ ਵੱਡੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ ਫੱਟੇ ਨਾਲ।
ਖੰਭਾਤ ਦੀ ਖਾੜੀ ਦੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਬੰਦਰਗਾਹੀ ਨਗਰ, ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਕੁੰਡ, ਮਣਕਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਅਤੇ ਹਾਥੀ-ਦੰਦ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਨਾਲ।
ਸੁੱਕੇ ਘੱਗਰ ਉੱਤੇ 'ਕਾਲੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ' ਦਾ ਨਗਰ, ਹੁਣ ਤੱਕ ਖੋਦੇ ਗਏ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਵਾਹੇ ਖੇਤ ਅਤੇ ਹਵਨ-ਵੇਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਨਾਲ।
ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਿੰਧ ਨਗਰ, ਸਤਲੁਜ ਉੱਤੇ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਸ਼ਿਵਾਲਕ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਛੱਡਦਾ ਹੈ।
ਜਿੱਥੇ ਸਿੰਧ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਕੰਢੇ ਖੇਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਜੜ੍ਹ।