ہڑپہ اتے سندھ

سندھ دا ہر شہر یوجنابدھ سی۔ گلیاں موٹے طور اتے خانیاں وچ چلدیاں سن، مکھ سڑکاں اتر توں دکھݨ اتے پورب توں پچھم، اتے شہر اک اچے قلعے، کندھاں والے اتے اٹاں دے تھڑھے اتے بݨے، اتے گھراں اتے کارخانیاں دے وڈے ہیٹھلے نگر وچ ونڈیا ہویا سی۔ ہڑپہ وچ قلعے اتے نگر دے ٹبے، اتے اتر ول چھوٹے گھراں دیاں قطاراں، بھٹھیاں اتے گول کم والے فرشاں والا وکھرا کندھاں والا علاقہ وکھاوندے ہن کہ شہر کویں جتھیبند سی۔

اٹاں وی میاری سن۔ چاہے راوی اتے ہڑپہ وچ جاں ہزار کلومیٹر دور گجرات وچ لوتھل وچ، پکیاں اٹاں اکو انپات وچ بݨدیاں سن، موٹائی، چوڑائی اتے لنبائی وچ 1:2:4۔ اک جاں دو منزلاں والے گھراں دیاں گلی ول سپاٹ کندھاں ہندیاں سن اتے اوہ اندرلے وہڑیاں وچ کھلھدے سن، بہتیاں وچ آپݨا کھوہ، نہاوݨ دا تھڑھا اتے پخانا۔

کسے پراتن قوم نے پاݨی نوں ایس توں ودھ گنبھیرتا نال نہیں لیا۔ موہنجو دڑو وچ کوئی ست سو کھوہ سن۔ غسلخانے مٹی دیاں پائیپاں راہیں ہر گلی دے نال چلدیاں ڈھکیاں اٹاں دیاں نالیاں وچ وگدے سن، موریاں اتے سوکھݨ والے ٹویاں سمیت، رومن سمیاں تک دنیا دی کسے وی چیز نالوں کتے اگے۔

موہنجو دڑو دے قلعے اتے وڈا اشنان-کنڈ، لگبھگ باراں گݨا ست میٹر اتے دو میٹر توں ودھ ڈونگھا، جڑیاں اٹاں اتے بٹومن دی تہ نال پاݨی-روکو بݨایا گیا سی۔ کچھ دے خشک رݨ وچ دھولاویرا وکھے، لوکاں نے چٹان وچ وڈے جل-بھنڈار کٹے اتے برسات دی ہر بوند اوہناں وچ پہنچائی۔

شہر دریاواں دے ہڑھ-میداناں اتے پلدے سن۔ کسان سیال وچ کݨک اتے جوں، اتے گرمی وچ باجرا، چول، تل، مٹر اتے پھلیاں اگاوندے سن، اہی دوہری فصل جو اج وی پنجاب نوں پالدی ہے۔ اوہ دنیا وچ کپاہ اگاوݨ اتے بݨن والے پہلے لوکاں وچوں سن۔ اوہ کب والے بلد، مجھاں، بھیڈاں، بکریاں اتے مرغیاں پالدے سن۔

کالیبنگا وچ 2600 ق م توں پہلاں دا واہیا کھیت کھودیا گیا ہے، جس دے سیاڑ اکٹھیاں اگائیاں دو فصلاں لئی سمکوݨ اتے کٹدے ہن۔ پکی مٹی دے کھڈوݨا گڈے بلد گڈا وکھاوندے ہن، ساڈھے چار ہزار سالاں وچ لگبھگ بناں بدلے۔

سندھ دے کاریگر سارے ایشیا وچ مشہور سن۔ اوہ پتھر دیاں انیاں بریک برمیاں نال لال اکیک دے لمے مݨکیاں وچ چھیک کردے سن کہ اک مݨکے نوں کئی دن لگ سکدے سن، اتے اوہناں اتے چٹے نمونے اکردے سن؛ اجہے مݨکے ار دیاں شاہی قبراں وچ ملے ہن۔ اوہ چمکدار فایانس بݨاوندے سن، دکھݨی ایشیا دی پہلی چمکدار چینی-مٹی؛ سپی، تانبے اتے مٹی دیاں چوڑیاں؛ موم-ڈھلائی نال کانسی؛ اتے چک اتے گھڑے بھانڈے، لال اتے کالے رنگ وچ مچھی دے چھلکیاں، پپل دے پتیاں اتے موراں نال چترے۔

اوہ اراولی دیاں پہاڑیاں اتے اومان دا تانبا ورتدے سن اتے ایس نوں ٹین، سنکھیئے اتے سکے نال ملاوندے سن۔ اوہ لوہا نہیں ورتدے سن۔ بݨاولی وچ سونے دیاں لکیراں والی کسوٹی وکھاوندی ہے کہ اوہ قیمتی دھات نوں کویں پرکھدے سن۔

اکرے سٹیئیٹائیٹ دیاں ہزاراں چھوٹیاں چورس مہراں، دو توں چار سینٹیمیٹر چوڑیاں، ملیاں ہن۔ بہتیاں اتے کوئی جانور ہے، اکثر اک سٹینڈ اگے اک-سنگا 'یونیکورن'، کدے بلد، ہاتھی، گینڈا جاں شیر، اپر چنھاں دی چھوٹی ستر نال۔ ایہہ مال دیاں گنڈھاں اتے مرتباناں نوں سیل کرن لئی مٹی وچ دبائیاں جاندیاں سن۔

لپی وچ چار توں چھے سو چنھ ہن۔ بہتے لیکھ صرف لگبھگ پنج چنھ لمے ہن؛ سبھ توں لمے وچ چونتی ہن۔ دھولاویرا وچ دس وڈے چنھاں والا اک پھٹا کدے دروازے اتے لٹکدا سی۔ کوئی دوبھاشی لیکھ کدے نہیں ملیا، اتے لپی اجے وی اݨپڑھی ہے: پہلے پنجابیاں دی بولی اجے وی اݨجاݨ ہے۔

سندھ دے وٹے پالش کیتے چرٹ دے گھݨ سن، اک اجہے پربندھ وچ بݨے جو چھوٹیاں اکائیاں توں دگݨا ہندا اتے پھر دساں وچ ودھدا سی، اتے ہر شہر وچ اکو جہے سن۔ سپی اتے ہاتھی-دند دے پیمانے ملے ہن؛ لوتھل دا اک دو ملیمیٹر توں گھٹ دیاں اکائیاں وچ ونڈیا ہے۔ اہی وٹے دو ہزار سال بعد کوٹلی دے ارتھشاستر دے سمیں وی ورتوں وچ سن۔

وپاری ایرانی پٹھار اتے مدھ ایشیا پار، اتے خلیج راہیں سمندری رستے میسوپوٹامیا نال وپار کردے سن، جو ایس دھرتی نوں میلوہا کہندا سی۔ سندھ دا اکیک، ہاتھی-دند، لکڑ، کپاہ اتے موتی پچھم جاندے سن؛ سندھ دیاں مہراں ار اتے کش وچ ملیاں ہن، اتے میسوپوٹامیا وچ آپݨے دبھاشیئے والا اک میلوہائی پنڈ سی۔

سندھ دے شہراں وچ کوئی وڈے محل نہیں، راجیاں دیاں قبراں نہیں، اتے کوئی عمارت نہیں جو صاف طور اتے مندر ہووے۔ گھراں دے آکار وکھرے ہن پر بہتے نہیں۔ جو وی ایہناں شہراں اتے راج کردا سی، اوس نے پتھر وچ آپݨی وڈیائی نہیں کیتی۔

عورتاں دیاں مورتیاں، شاید ماتا دیویاں؛ جانوراں وچکار جوگ-آسݨ وچ بیٹھی سنگاں والی آکرتی وکھاوندیاں مہراں، اکھوتی پشوپتی؛ پپل دا پتا؛ کالیبنگا دیاں ہون-ویدیاں؛ اتے رسمی اشنان آپ اوہناں وشواساں ول اشارا کردے ہن جنہاں نوں کجھ لوک بعد دے بھارتی دھرماں وچ جاری ویکھدے ہن۔ لوک آپݨے مردیاں نوں کندھاں توں باہر کبرستاناں وچ بھانڈیاں اتے گہݨیاں سمیت دفناوندے سن۔

لگبھگ 1900 ق م توں وڈے شہر ہولی-ہولی خالی ہو گئے۔ اوہناں دیاں نالیاں بند ہو گئیاں، پراݨے گھراں اتے ماڑے ڈھنگ نال نویں گھر بݨے، لپی اتے مہراں ورتوں وچوں نکل گئیاں، اتے لوک چھوٹے پنڈاں وچ چلے گئے، بہتے پورب ول جمنا اتے گنگا ول۔

کوئی وڈا حملہ نہیں ہویا۔ صدیاں وچ مانسون کمزور پے گیا، اتے گھگر–ہاکڑا دریائی پربندھ، جو مانسون اتے سندھ اتے جمنا ول راہ بدلݨ والے دریاواں نال بھردا سی، سک کے موسمی نالے بݨ گیا۔ بھیڑ بھرے شہر بماریاں نال جوجھے؛ ہڑپہ دے پچھلے کبرستاناں دے پنجر ودھ سٹاں، کوڑھ اتے تپدک وکھاوندے ہن۔ میسوپوٹامیا نال وپار مدھم پے گیا۔ شہری سبھاتا گھل کے مڑ اوہناں پنڈاں وچ جا رلی جتھوں اوہ آئی سی۔

لگبھگ 1829 وچ بھگوڑے اتے کھوجی چارلس میسن نے ہڑپہ دے ٹبے ویکھے اتے راوی اتے اٹاں دے اک کھنڈر قلعے دا بیان کیتا۔ الیگزینڈر کننگھم 1853 اتے 1872 وچ اوتھے گیا اتے اݨجاݨ لپی والی اک اجیب مہر چھاپی؛ ادوں تک لاہور–ملتان ریلوے دے انجینیار پراتن اٹاں دا انا حصہ روڑی لئی چک لے گئے سن کہ لگبھگ 160 کلومیٹر لائین اوہناں اتے وچھائی گئی۔

1921 وچ دیا رام ساہنی نے ہڑپہ دی کھدائی شروع کیتی، اتے 1922 وچ آر. ڈی. بینرجی نے موہنجو دڑو وچ۔ ستمبر 1924 وچ سر جون مارشل نے دنیا نوں سمیر جنی پراݨی اک گواچی سبھاتا دا اعلان کیتا۔ 1947 دی ونڈ نے لبھتاں وی ونڈ دتیاں: پجاری-راجہ کراچی وچ رہا اتے نچدی کڑی نویں دلی چلی گئی۔ 1986 توں رچرڈ میڈو اتے مارک کینوئر دا ہڑپہ پراتتو کھوج پراجیکٹ سال-در-سال شہر دی کھدائی کردا آ رہا ہے۔

سندھ دی دنیا کدے پوری ترھاں الوپ نہیں ہوئی۔ بلد گڈا، کݨک اتے جھونے دی دوہری فصل، سوتی کپڑا، سپی دی چوڑی اتے سرمے دی سلائی، تندور ورگا مٹی دا چلھا، گجرات وچ اکیک دے مݨکے ونھݨ دا ہنر اتے پنڈاں دے گھراں دی بݨتر، سبھ ایس دی یاد سانبھی بیٹھے ہن۔

اتے دھرتی اہی ہے: پنج دریاواں دا میدان، مانسون دے ہڑھ، پراݨے شہراں دیاں اٹاں جو اج وی پنڈاں دیاں کندھاں وچ نکل آوندیاں ہن۔ ہڑپہ ساہیوال توں چووی کلومیٹر، اوس دریا توں اٹھ کلومیٹر ہے جو کدے ایس نوں سنجدا سی۔ ایہہ پنجاب دی کہاݨی دا پہلا کانڈ ہے۔