ਪਿੰਡ
ਪੰਜਾਬੀ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸੈਰ, ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਪਿੰਡ ਦੀ ਸੈਰ
ਪਿੰਡਜਿਉਂਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਲਈ ਕੋਈ ਅੰਕ ਛੂਹੋ।
ਸਿਆਲ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਅਤੇ ਸਰ੍ਹੋਂ, ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਝੋਨਾ ਜਾਂ ਨਰਮਾ। ਅੱਜ ਬਹੁਤੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਕੋਠੇ ਵਾਲਾ ਟਿਊਬਵੈੱਲ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਾਢੀ ਵੇਲੇ ਕਿਸਾਨ ਸੌਂਦਾ ਹੈ।
ਟਿਊਬਵੈੱਲਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਲਦ ਗੋਲ-ਗੋਲ ਘੁੰਮ ਕੇ ਹਲਟ ਚਲਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਖੂਹ ਵਿੱਚੋਂ ਟਿੰਡਾਂ ਦੀ ਮਾਲ੍ਹ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਕੱਢ ਕੇ ਖਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਦੇ। ਖੂਹ ਉਹ ਥਾਂ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਔਰਤਾਂ ਘੜੇ ਭਰਦੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਕਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਆਸ਼ਕ ਮਿਲਦੇ ਸਨ। ਹਲਟ →
ਪਿੰਡ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦਾ ਕੱਚਾ ਰਾਹ, ਅੰਦਰ ਘਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਖੇਤ। ਬਰਾਤਾਂ ਅਤੇ ਜਾਗੋ ਇਸ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ।
ਵੱਡੇ ਬੋਹੜ ਹੇਠ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸੱਥ, ਜਿੱਥੇ ਮਰਦ ਮੰਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠਦੇ, ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ, ਤਾਸ਼ ਖੇਡਦੇ ਅਤੇ ਝਗੜੇ ਨਿਬੇੜਦੇ ਹਨ। ਪੰਚਾਇਤ ਇੱਥੇ ਜੁੜਦੀ ਹੈ। ਬੋਹੜ →
ਸਾਂਝਾ ਤੰਦੂਰ, ਜਿੱਥੇ ਗਲੀ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਟਾ ਲਿਆ ਕੇ ਇਕੱਠੀਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਲਾਉਂਦੀਆਂ, ਖ਼ਬਰਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਜ਼ਾਤਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਮੁਹਾਵਰਾ ਬਣ ਗਿਆ।
1947 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਹੁਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨੇ ਕੁਝ ਗਲੀਆਂ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਦੋਹੀਂ ਪਾਸੀਂ, ਚਲੇ ਗਏ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਅਕਸਰ ਅੱਜ ਵੀ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹਨ।
ਬਹੁਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਹੜੇ ਦੁਆਲੇ ਕੱਚੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਪੱਧਰੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਵਾਲੇ ਕੋਠਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਮੱਝਾਂ ਨਾਲ। ਲੰਬੜਦਾਰ ਜਾਂ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਦੀ ਨੱਕਾਸ਼ੀਦਾਰ ਲੱਕੜ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਾਲੀ ਪੱਕੀ ਹਵੇਲੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਛੱਤ ਦਾ ਕਿਨਾਰਾ ਬਨੇਰਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। ਬਨੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਾਂ →
ਪਿੰਡ ਦਾ ਛੱਪੜ, ਇੱਟਾਂ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਣ ਨਾਲ ਪੁੱਟਿਆ: ਮੱਝਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੇਟਦੀਆਂ ਹਨ, ਮੁੰਡੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਰਸਾਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉੱਛਲ ਕੇ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੱਝ →
ਪਿੰਡ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਦਰਗਾਹ, ਅਕਸਰ ਕਿਸੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪੀਰ ਜਾਂ ਗੁੱਗੇ ਦੀ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕ ਧਾਗੇ ਬੰਨ੍ਹਦੇ, ਵੀਰਵਾਰ ਨੂੰ ਦੀਵਾ ਬਾਲਦੇ, ਅਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਮੇਲਾ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ ਆਸਥਾ →
ਮੜ੍ਹੀਆਂ ਅਤੇ ਕਬਰਿਸਤਾਨ ਫਿਰਨੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ, ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ
ਨਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਚਰਾਂਦ ਸੀ, ਬਾਰ, ਜਿੱਥੇ ਚਰਵਾਹੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਖੂਹ ਅਤੇ ਬੇਯਕੀਨੀ ਮਾਨਸੂਨ ਸਿੰਜਾਈ ਕਰਦੇ ਸਨ। 1885 ਅਤੇ 1940 ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਦੋਆਬਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾਬਹਾਰ ਨਹਿਰਾਂ ਪੁੱਟੀਆਂ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਨੌਂ ਨਹਿਰੀ ਬਸਤੀਆਂ ਵਸਾਈਆਂ, ਭੀੜ ਭਰੇ ਕੇਂਦਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਵਸਾ ਕੇ। ਲਾਇਲਪੁਰ, ਹੁਣ ਫ਼ੈਸਲਾਬਾਦ, 1890ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਸਤੀ ਦੀ ਮੰਡੀ ਵਜੋਂ ਵਸਾਇਆ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦਾ ਅੰਨ-ਭੰਡਾਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਉਸ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ।
ਵੰਡ ਨੇ ਨਹਿਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ 1960 ਵਿੱਚ ਸਿੰਧ ਜਲ ਸੰਧੀ ਨੇ ਦਰਿਆ ਵੰਡ ਦਿੱਤੇ: ਰਾਵੀ, ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਭਾਰਤ ਨੂੰ, ਸਿੰਧ, ਜਿਹਲਮ ਅਤੇ ਚਨਾਬ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ ਬਣਾਇਆ; ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਪਾਣੀ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਮੰਗਲਾ ਅਤੇ ਲਿੰਕ ਨਹਿਰਾਂ ਬਣਾਈਆਂ। 1960ਵਿਆਂ ਦੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਕਣਕ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਮਧਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ, ਟਿਊਬਵੈੱਲਾਂ, ਖਾਦ ਅਤੇ ਪੱਕੇ ਭਾਅ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਪੰਜਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰਾ ਇਨਕਲਾਬ ਲਿਆਂਦਾ, ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਬਣੀ।
ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੇ ਦੂਜੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਖੜ੍ਹੀ ਕੀਤੀ। ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਆਏ ਵੰਡ ਦੇ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਨੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਮੁੜ ਖੜ੍ਹੇ ਕੀਤੇ: ਕਮਾਲੀਆ ਦੇ ਮੁੰਜਾਲ ਭਰਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲੁਧਿਆਣੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਹੀਰੋ ਸਾਈਕਲ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਾਈਕਲ ਨਿਰਮਾਤਾ ਬਣੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਹੌਜ਼ਰੀ ਦਾ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਸਾਮਾਨ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ। ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਫ਼ੈਸਲਾਬਾਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਕੱਪੜਾ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਿਆ, ਸਿਆਲਕੋਟ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਲਈ ਫੁੱਟਬਾਲ ਅਤੇ ਸਰਜੀਕਲ ਔਜ਼ਾਰ ਬਣਾਏ, ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ ਨੇ ਪੱਖੇ ਅਤੇ ਧਾਤ ਦਾ ਕੰਮ। ਖਾੜੀ, ਬਰਤਾਨੀਆ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਭੇਜੀ ਕਮਾਈ ਨੇ ਦੋਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਘਰ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਪਿੰਡ ਉਸਾਰੇ।
ਕੀਮਤ ਭਾਰੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਣਕ–ਝੋਨੇ ਦਾ ਚੱਕਰ ਮੀਂਹ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦਾ ਹੈ, ਪਰਾਲੀ ਦਾ ਧੂੰਆਂ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਤੱਕ ਸਿਆਲ ਦੀ ਹਵਾ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਰਸਾਇਣਾਂ ਨੇ ਮਿੱਟੀ ਥਕਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਦੀ ਕਮਾਈ ਕਰਜ਼ੇ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ। ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 2000ਵਿਆਂ ਤੋਂ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸੰਕਟ ਨੇ ਇੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਜਕੜ ਲਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ 2020–21 ਦਾ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਉਹਨਾਂ ਪੱਕੇ ਭਾਅ ਲਈ ਡਰ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਠਿਆ ਜੋ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ('Agriculture in Punjab, India') ਤੋਂ; ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਆਰਥਿਕ ਸਰਵੇਖਣ ਤੋਂ। ਹਿੱਸੇ ਸਾਲ-ਦਰ-ਸਾਲ ਬਦਲਦੇ ਹਨ।