ਬਨੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਾਂ
ਬਨੇਰੇ ਉੱਤੇ ਬੋਲਦਾ ਕਾਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ: ਇਸ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਕਾਂ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਛਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਦੀ ਉਹ ਉਡੀਕ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਬਨੇਰੇ, ਪੱਧਰੀ ਛੱਤ ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਨੀਵੀਂ ਕੰਧ, ਉੱਤੇ ਬੋਲਦਾ ਕਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਡੀਕਦੀ ਔਰਤ ਇਸ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ: ਉਹ ਕਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਮਾਹੀ, ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਪਰਦੇਸ ਗਿਆ ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ, ਜਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੇਕੇ ਲੈਣ ਆਉਂਦਾ ਉਸ ਦਾ ਵੀਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੇ ਖ਼ਬਰ ਸੱਚੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਚੂਰੀ, ਜਾਂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚੁੰਝ, ਦਾ ਇਕਰਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਾਂ ਤਾਂਘ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ-ਬਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਠੁਮਰੀਆਂ ਅਤੇ ਦਾਦਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ।
ਇਸ ਬਿੰਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਰੂਪ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਦਾ ਇੱਕ ਸਲੋਕ ਹੈ, ਜੋ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਕੱਵਾਲ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਾਇਕ ਗਾਉਂਦੇ ਆਏ ਹਨ: ‘ਕਾਗਾ ਕਰੰਗ ਢੰਢੋਲਿਆ ਸਗਲਾ ਖਾਇਆ ਮਾਸੁ ॥ ਏ ਦੁਇ ਨੈਨਾ ਮਤਿ ਛੁਹਉ ਪਿਰ ਦੇਖਨ ਕੀ ਆਸ ॥’ ਕਾਂ ਨੇ ਮੇਰਾ ਪਿੰਜਰ ਫਰੋਲ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਮਾਸ ਖਾ ਲਿਆ; ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਦੋ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਛੂਹੀਂ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਜੇ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਆਸ ਹੈ। ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਾਧਾਂ ਵੇਲੇ ਕਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਵੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਭੋਜਨ ਪਿੱਤਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਹੋਰ ਸ਼ਗਨ, ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਵਹਿਮ
‘ਸਾਡਾ ਚਿੜੀਆਂ ਦਾ ਚੰਬਾ ਵੇ, ਬਾਬਲ’: ਲਾੜੀ ਦਾ ਵਿਦਾਇਗੀ ਗੀਤ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਪੰਛੀਆਂ ਵਜੋਂ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਆਲ੍ਹਣੇ ਤੋਂ ਉੱਡ ਜਾਣਾ ਹੈ।
ਤ੍ਰਿੰਞਣ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੱਤਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਚਰਖੇ ਨੂੰ ਜਵਾਨੀ, ਗੱਪਾਂ, ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਬੀਤਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਵੱਡਾ ਬਿੰਬ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
ਕੋਇਲ ਦੀ ਕੂਕ, ‘ਪੀ ਕਹਾਂ’ ਪੁਕਾਰਦਾ ਪਪੀਹਾ ਅਤੇ ਨੱਚਦਾ ਮੋਰ ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਮੀਂਹ ਆ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਪਿਆਰਾ ਦੂਰ ਹੈ।
ਬਹੁਤੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਕਰੋ ਤਾਂ ਨਜ਼ਰ ਲੱਗ ਸਕਦੀ ਹੈ: ਇਸੇ ਲਈ ਬਾਲ ਦੀ ਗੱਲ੍ਹ ਉੱਤੇ ਕਾਲਾ ਟਿੱਕਾ, ਕਾਲਾ ਧਾਗਾ, ਅਤੇ ਦੁਕਾਨ ਦੇ ਬੂਹੇ ਉੱਤੇ ਨਿੰਬੂ-ਮਿਰਚਾਂ।
ਤੁਰਨ ਵੇਲੇ ਛਿੱਕ ਆਵੇ ਤਾਂ ਮੁੜ ਬਹਿ ਜਾਓ; ਤਲੀ ਉੱਤੇ ਖੁਰਕ ਦਾ ਮਤਲਬ ਪੈਸਾ; ਹਿਚਕੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਕੋਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।