ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ
ਪੰਜ ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਨਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਦੁਆਬ, ਮਾਝਾ, ਮਾਲਵਾ, ਦੁਆਬਾ ਅਤੇ ਬਾਰਾਂ।
ਦੁਆਬ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ
ਕਿਸੇ ਦੁਆਬ ਜਾਂ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਛੂਹੋਦਰਿਆ
ਵੈਦਿਕ, ਯੂਨਾਨੀ ਅਤੇ ਅਜੋਕੇ ਨਾਂਜਿਹਲਮ
725 ਕਿ.ਮੀ.ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਅਤੇ ਵੁਲਰ ਝੀਲ ਵਿੱਚੋਂ ਵਗਦਾ, ਜਿਹਲਮ ਸ਼ਹਿਰ ਕੋਲ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਿਕੰਦਰ ਇਸ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪੋਰਸ ਨਾਲ ਲੜਿਆ।
ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਵਿਤਸਤਾ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਏ, ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਬਾਗ਼ ਲਾਏ।
ਸਰੋਤ: ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਾਦੀ ਵਿੱਚ ਵੇਰੀਨਾਗ ਚਸ਼ਮਾਚਨਾਬ
974 ਕਿ.ਮੀ.ਪੰਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ। ਇਹ ਅਖਨੂਰ ਕੋਲ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਅਤੇ ਝੰਗ ਕੋਲੋਂ ਵਗਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੰਮੂ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ ਕੱਟਦਾ ਹੈ।
ਆਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਦਰਿਆ: ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਂਵਾਲ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਘੜੇ ਉੱਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਤਰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਡੁੱਬ ਗਈ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਨਣਾਨ ਨੇ ਉਹ ਕੱਚੇ ਘੜੇ ਨਾਲ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ; ਹੀਰ ਦਾ ਝੰਗ ਇਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ।
ਸਰੋਤ: ਲਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਟਾਂਡੀ ਵਿਖੇ ਚੰਦਰਾ ਅਤੇ ਭਾਗਾ ਦਾ ਸੰਗਮਰਾਵੀ
720 ਕਿ.ਮੀ.ਲਾਹੌਰ ਕੋਲੋਂ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ 1606 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਕੋਲੋਂ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅੰਤਲਾ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਇਆ।
ਰਿਗਵੇਦ ਦੀ ਦਸ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਇਸ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲੜੀ ਗਈ।
ਸਰੋਤ: ਧੌਲਾਧਾਰ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਬੜਾ ਬੰਗਾਹਲਬਿਆਸ
470 ਕਿ.ਮੀ.ਕੁੱਲੂ ਵਾਦੀ ਅਤੇ ਕਾਂਗੜੇ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਕੋਲੋਂ ਵਗ ਕੇ, ਹਰੀਕੇ ਵਿੱਚ ਸਤਲੁਜ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਜਿੱਥੇ 326 ਈ. ਪੂ. ਵਿੱਚ ਸਿਕੰਦਰ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਹੋਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ।
ਸਰੋਤ: ਰੋਹਤਾਂਗ ਦੱਰੇ ਕੋਲ ਬਿਆਸ ਕੁੰਡਸਤਲੁਜ
1,450 ਕਿ.ਮੀ.ਸ਼ਿਪਕੀ ਲਾ ਕੋਲ ਹਿਮਾਲਿਆ ਨੂੰ ਚੀਰਦਾ ਹੈ, ਭਾਖੜਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਉੱਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਹੈ, ਅਤੇ ਰੋਪੜ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਅਤੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਕੋਲੋਂ ਵਗਦਾ ਹੈ। 1809 ਤੋਂ ਇਹ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਰਹੱਦ ਸੀ।
ਆਨੰਦਪੁਰ ਅਤੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਇਸ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹਨ; ਸਿੱਖ ਕੀਰਤਪੁਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮੋਇਆਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਇਸ ਵਿੱਚ ਜਲ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸਰੋਤ: ਤਿੱਬਤ ਵਿੱਚ ਰਾਕਸ਼ਸਤਾਲ ਝੀਲ ਦੇ ਕੋਲਸਿੰਧ
3,180 ਕਿ.ਮੀ.ਉਹ ਵੱਡਾ ਦਰਿਆ ਜੋ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜੇ ਦਰਿਆ ਮਿੱਠਣਕੋਟ ਕੋਲ ਪੰਜਨਦ ਬਣ ਕੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਅਟਕ, ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਦੇ ਪੱਤਣ ਦੀ ਰਾਖੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਚਿਰਾਂ ਤੱਕ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦਾ ਕੰਢਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਸਰੋਤ: ਕੈਲਾਸ਼ ਪਰਬਤ ਦੇ ਕੋਲ ਤਿੱਬਤੀ ਪਠਾਰWho gets which river
The Indus Waters Treaty, 1960ਖ਼ਿੱਤੇ
- ਮਾਝਾ
- ਰਾਵੀ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਵਿਚਕਾਰ ਬਾਰੀ ਦੋਆਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਤਰਨ ਤਾਰਨ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ। 'ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਧਰਤੀ': ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਨਗਰਾਂ ਅਤੇ ਮਿਸਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਜਨਮ-ਭੂਮੀ।
- ਦੋਆਬਾ
- ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਵਿਚਕਾਰ: ਜਲੰਧਰ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਕਪੂਰਥਲਾ, ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ। ਉਪਜਾਊ, ਸੰਘਣੀ ਵਸੋਂ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੇ ਪਰਦੇਸੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਘਰ।
- ਮਾਲਵਾ
- ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ: ਲੁਧਿਆਣਾ, ਪਟਿਆਲਾ, ਬਠਿੰਡਾ, ਸੰਗਰੂਰ, ਮੋਗਾ, ਮੁਕਤਸਰ। ਫੂਲਕੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਅਤੇ ਨਰਮੇ ਅਤੇ ਕਣਕ ਦੀ ਪੱਟੀ; ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖ਼ਿੱਤਾ।
- ਪੋਠੋਹਾਰ
- ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਦੁਆਲੇ ਜਿਹਲਮ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਵਿਚਕਾਰ ਲਹਿਰਦਾਰ, ਬਰਾਨੀ ਪਠਾਰ, ਖੱਡਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟਿਆ; ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦਾ ਦੇਸ।
- ਬਾਰਾਂ
- ਸਾਂਦਲ, ਗੰਜੀ ਅਤੇ ਨੀਲੀ ਬਾਰ, ਪੱਛਮੀ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਉੱਚੇ ਇਲਾਕੇ, ਜੋ 1890 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਰਾਂਦਾਂ ਤੋਂ ਲਾਇਲਪੁਰ (ਫ਼ੈਸਲਾਬਾਦ) ਵਰਗੀਆਂ ਨਹਿਰੀ ਬਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲੇ।
- ਕੰਢੀ
- ਸ਼ਿਵਾਲਕ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਤਲਹਟੀ ਦੀ ਪੱਟੀ: ਪਤਲੀਆਂ ਮਿੱਟੀਆਂ, ਮੌਸਮੀ ਚੋਏ ਅਤੇ ਜੰਗਲ।
- ਬੇਟ
- ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨੀਵੇਂ ਹੜ੍ਹ-ਮੈਦਾਨ, ਹਰ ਸਾਲ ਦੀ ਗਾਰ ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਹੁੰਦੇ।
- ਪੰਜ ਦੁਆਬ
- ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੁਆਬ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣੇ: ਬਿਸਤ ਜਲੰਧਰ (ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ), ਬਾਰੀ (ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਰਾਵੀ), ਰਚਨਾ (ਰਾਵੀ ਅਤੇ ਚਨਾਬ), ਚੱਜ (ਚਨਾਬ ਅਤੇ ਜਿਹਲਮ) ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਸਾਗਰ (ਜਿਹਲਮ ਅਤੇ ਸਿੰਧ)। ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਬਾਰੀ ਦੁਆਬ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲਾ ਅਤੇ ਫ਼ੈਸਲਾਬਾਦ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ, ਗੁਜਰਾਤ ਚੱਜ ਵਿੱਚ।
- ਪੁਆਧ
- ਰੋਪੜ, ਮੋਹਾਲੀ ਅਤੇ ਅੰਬਾਲੇ ਦੁਆਲੇ ਸਤਲੁਜ ਅਤੇ ਘੱਗਰ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਇਲਾਕਾ, ਜਿਸਦੀ ਆਪਣੀ ਉਪਬੋਲੀ ਪੁਆਧੀ, ਆਪਣੇ ਗੀਤ ਅਤੇ ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅਖਾੜੇ ਹਨ।
- ਥਲ ਅਤੇ ਚੋਲਿਸਤਾਨ
- ਸਿੰਧ ਸਾਗਰ ਦੁਆਬ ਦਾ ਰੇਤਲਾ ਮਾਰੂਥਲ, ਥਲ, ਜਿਹਲਮ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਵਿਚਕਾਰ, ਅਤੇ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਦਾ ਚੋਲਿਸਤਾਨ ਮਾਰੂਥਲ, ਜਿੱਥੇ ਕਦੇ ਪੁਰਾਣਾ ਹਾਕੜਾ ਦਰਿਆ ਵਗਦਾ ਸੀ। ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹਿਰਾਂ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਧਰਤੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ
- ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਰਕਬਾ
- ਲਗਭਗ 2,70,000 ਵਰਗ ਕਿ.ਮੀ. ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ 2,05,344 ਵਰਗ ਕਿ.ਮੀ., ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 50,362 ਵਰਗ ਕਿ.ਮੀ.
- ਮੈਦਾਨ ਦੀ ਉਚਾਈ
- 300 ਮੀਟਰ ਤੋਂ 100 ਮੀਟਰ ਸ਼ਿਵਾਲਕ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉੱਥੇ ਤੱਕ ਜਿੱਥੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਹਾਇਕ ਦਰਿਆ ਸਿੰਧ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ
- ਮੀਂਹ, ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਤਲਹਟੀਆਂ
- ਸਾਲ ਵਿੱਚ 100 ਸੈਂ.ਮੀ. ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਸ ਦਾ ਦੋ-ਤਿਹਾਈ ਜੂਨ–ਸਤੰਬਰ ਦੀ ਬਰਸਾਤ ਵਿੱਚ
- ਮੀਂਹ, ਲਾਹੌਰ
- ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 50 ਸੈਂ.ਮੀ.
- ਮੀਂਹ, ਮੁਲਤਾਨ
- ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 18 ਸੈਂ.ਮੀ.
- ਸਭ ਤੋਂ ਗਰਮ ਮਹੀਨੇ
- ਮਈ–ਜੂਨ ਅਕਸਰ 40 °C ਤੋਂ ਉੱਪਰ; ਫ਼ਰਵਰੀ ਵਿੱਚ ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਕੋਰਾ
- ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ
- 57.7% ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ 2011; ਹਿੰਦੂ 38.5%
- ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ
- ਲਗਭਗ 2.6 ਕਰੋੜ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਲਗਭਗ 2%
ਸਰੋਤ: Facts and Details, ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ 2011।