ਹੜੱਪਾ ਅਤੇ ਸਿੰਧ

ਸਿੰਧ ਦਾ ਹਰ ਸ਼ਹਿਰ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਸੀ। ਗਲੀਆਂ ਮੋਟੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਖ਼ਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦੀਆਂ ਸਨ, ਮੁੱਖ ਸੜਕਾਂ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ, ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਇੱਕ ਉੱਚੇ ਕਿਲ੍ਹੇ, ਕੰਧਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਥੜ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨਿਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹੇਠਲੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹੜੱਪਾ ਵਿੱਚ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਨਗਰ ਦੇ ਟਿੱਬੇ, ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਛੋਟੇ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ, ਭੱਠੀਆਂ ਅਤੇ ਗੋਲ ਕੰਮ ਵਾਲੇ ਫ਼ਰਸ਼ਾਂ ਵਾਲਾ ਵੱਖਰਾ ਕੰਧਾਂ ਵਾਲਾ ਇਲਾਕਾ ਵਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਕਿਵੇਂ ਜਥੇਬੰਦ ਸੀ।

ਇੱਟਾਂ ਵੀ ਮਿਆਰੀ ਸਨ। ਚਾਹੇ ਰਾਵੀ ਉੱਤੇ ਹੜੱਪਾ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿੱਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਲੋਥਲ ਵਿੱਚ, ਪੱਕੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਇੱਕੋ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਬਣਦੀਆਂ ਸਨ, ਮੋਟਾਈ, ਚੌੜਾਈ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਵਿੱਚ 1:2:4। ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਵਾਲੇ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗਲੀ ਵੱਲ ਸਪਾਟ ਕੰਧਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਅੰਦਰਲੇ ਵਿਹੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹਦੇ ਸਨ, ਬਹੁਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਖੂਹ, ਨਹਾਉਣ ਦਾ ਥੜ੍ਹਾ ਅਤੇ ਪਖ਼ਾਨਾ।

ਕਿਸੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕੌਮ ਨੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲਿਆ। ਮੋਹਿੰਜੋਦੜੋ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੱਤ ਸੌ ਖੂਹ ਸਨ। ਗ਼ੁਸਲਖ਼ਾਨੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਪਾਈਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹਰ ਗਲੀ ਦੇ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀਆਂ ਢਕੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਦੀਆਂ ਨਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਗਦੇ ਸਨ, ਮੋਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸੋਖਣ ਵਾਲੇ ਟੋਇਆਂ ਸਮੇਤ, ਰੋਮਨ ਸਮਿਆਂ ਤੱਕ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਅੱਗੇ।

ਮੋਹਿੰਜੋਦੜੋ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਇਸ਼ਨਾਨ-ਕੁੰਡ, ਲਗਭਗ ਬਾਰਾਂ ਗੁਣਾ ਸੱਤ ਮੀਟਰ ਅਤੇ ਦੋ ਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਡੂੰਘਾ, ਜੜੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਅਤੇ ਬਿਟੂਮਨ ਦੀ ਤਹਿ ਨਾਲ ਪਾਣੀ-ਰੋਕੂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੱਛ ਦੇ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਰਣ ਵਿੱਚ ਧੋਲਾਵੀਰਾ ਵਿਖੇ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਚੱਟਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਜਲ-ਭੰਡਾਰ ਕੱਟੇ ਅਤੇ ਬਰਸਾਤ ਦੀ ਹਰ ਬੂੰਦ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾਈ।

ਸ਼ਹਿਰ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਹੜ੍ਹ-ਮੈਦਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਪਲਦੇ ਸਨ। ਕਿਸਾਨ ਸਿਆਲ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਅਤੇ ਜੌਂ, ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਬਾਜਰਾ, ਚੌਲ, ਤਿਲ, ਮਟਰ ਅਤੇ ਫਲੀਆਂ ਉਗਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਉਹੀ ਦੋਹਰੀ ਫ਼ਸਲ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਪਾਲਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕਪਾਹ ਉਗਾਉਣ ਅਤੇ ਬੁਣਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ। ਉਹ ਕੁੱਬ ਵਾਲੇ ਬਲਦ, ਮੱਝਾਂ, ਭੇਡਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁਰਗ਼ੀਆਂ ਪਾਲਦੇ ਸਨ।

ਕਾਲੀਬੰਗਾ ਵਿੱਚ 2600 ਈ. ਪੂ. ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਵਾਹਿਆ ਖੇਤ ਖੋਦਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਿਆੜ ਇਕੱਠੀਆਂ ਉਗਾਈਆਂ ਦੋ ਫ਼ਸਲਾਂ ਲਈ ਸਮਕੋਣ ਉੱਤੇ ਕੱਟਦੇ ਹਨ। ਪੱਕੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਖਿਡੌਣਾ ਗੱਡੇ ਬਲਦ ਗੱਡਾ ਵਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਸਾਢੇ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਬਿਨਾਂ ਬਦਲੇ।

ਸਿੰਧ ਦੇ ਕਾਰੀਗਰ ਸਾਰੇ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਨ। ਉਹ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਇੰਨੀਆਂ ਬਰੀਕ ਬਰਮੀਆਂ ਨਾਲ ਲਾਲ ਅਕੀਕ ਦੇ ਲੰਮੇ ਮਣਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛੇਕ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇੱਕ ਮਣਕੇ ਨੂੰ ਕਈ ਦਿਨ ਲੱਗ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਚਿੱਟੇ ਨਮੂਨੇ ਉੱਕਰਦੇ ਸਨ; ਅਜਿਹੇ ਮਣਕੇ ਉਰ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਹੀ ਕਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਉਹ ਚਮਕਦਾਰ ਫ਼ਾਇਆਂਸ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਚਮਕਦਾਰ ਚੀਨੀ-ਮਿੱਟੀ; ਸਿੱਪੀ, ਤਾਂਬੇ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ; ਮੋਮ-ਢਲਾਈ ਨਾਲ ਕਾਂਸੀ; ਅਤੇ ਚੱਕ ਉੱਤੇ ਘੜੇ ਭਾਂਡੇ, ਲਾਲ ਅਤੇ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ ਦੇ ਛਿਲਕਿਆਂ, ਪਿੱਪਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਮੋਰਾਂ ਨਾਲ ਚਿੱਤਰੇ।

ਉਹ ਅਰਾਵਲੀ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਓਮਾਨ ਦਾ ਤਾਂਬਾ ਵਰਤਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਟੀਨ, ਸੰਖੀਏ ਅਤੇ ਸਿੱਕੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਲੋਹਾ ਨਹੀਂ ਵਰਤਦੇ ਸਨ। ਬਣਾਵਲੀ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਵਾਲੀ ਕਸੌਟੀ ਵਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕੀਮਤੀ ਧਾਤ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਰਖਦੇ ਸਨ।

ਉੱਕਰੇ ਸਟੀਏਟਾਈਟ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਛੋਟੀਆਂ ਚੌਰਸ ਮੋਹਰਾਂ, ਦੋ ਤੋਂ ਚਾਰ ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਚੌੜੀਆਂ, ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ। ਬਹੁਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਜਾਨਵਰ ਹੈ, ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਸਟੈਂਡ ਅੱਗੇ ਇੱਕ-ਸਿੰਗਾ 'ਯੂਨੀਕੌਰਨ', ਕਦੇ ਬਲਦ, ਹਾਥੀ, ਗੈਂਡਾ ਜਾਂ ਸ਼ੇਰ, ਉੱਪਰ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛੋਟੀ ਸਤਰ ਨਾਲ। ਇਹ ਮਾਲ ਦੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਅਤੇ ਮਰਤਬਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੀਲ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਦਬਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।

ਲਿੱਪੀ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਤੋਂ ਛੇ ਸੌ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ। ਬਹੁਤੇ ਲੇਖ ਸਿਰਫ਼ ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲੰਮੇ ਹਨ; ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੇ ਵਿੱਚ ਚੌਂਤੀ ਹਨ। ਧੋਲਾਵੀਰਾ ਵਿੱਚ ਦਸ ਵੱਡੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਫੱਟਾ ਕਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਲਟਕਦਾ ਸੀ। ਕੋਈ ਦੋਭਾਸ਼ੀ ਲੇਖ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਅਤੇ ਲਿੱਪੀ ਅਜੇ ਵੀ ਅਣਪੜ੍ਹੀ ਹੈ: ਪਹਿਲੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਅਜੇ ਵੀ ਅਣਜਾਣ ਹੈ।

ਸਿੰਧ ਦੇ ਵੱਟੇ ਪਾਲਸ਼ ਕੀਤੇ ਚਰਟ ਦੇ ਘਣ ਸਨ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਜੋ ਛੋਟੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ ਤੋਂ ਦੁੱਗਣਾ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦਸਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਹਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਸਨ। ਸਿੱਪੀ ਅਤੇ ਹਾਥੀ-ਦੰਦ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਮਿਲੇ ਹਨ; ਲੋਥਲ ਦਾ ਇੱਕ ਦੋ ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਤੋਂ ਘੱਟ ਦੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ। ਇਹੀ ਵੱਟੇ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਕੌਟਿਲਯ ਦੇ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਸਨ।

ਵਪਾਰੀ ਈਰਾਨੀ ਪਠਾਰ ਅਤੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਪਾਰ, ਅਤੇ ਖਾੜੀ ਰਾਹੀਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਰਸਤੇ ਮੈਸੋਪੋਟਾਮੀਆ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਮੇਲੂਹਾ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਸਿੰਧ ਦਾ ਅਕੀਕ, ਹਾਥੀ-ਦੰਦ, ਲੱਕੜ, ਕਪਾਹ ਅਤੇ ਮੋਤੀ ਪੱਛਮ ਜਾਂਦੇ ਸਨ; ਸਿੰਧ ਦੀਆਂ ਮੋਹਰਾਂ ਉਰ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੈਸੋਪੋਟਾਮੀਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦੁਭਾਸ਼ੀਏ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਮੇਲੂਹਾਈ ਪਿੰਡ ਸੀ।

ਸਿੰਧ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਡੇ ਮਹਿਲ ਨਹੀਂ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਬਰਾਂ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਇਮਾਰਤ ਨਹੀਂ ਜੋ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮੰਦਰ ਹੋਵੇ। ਘਰਾਂ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵੱਖਰੇ ਹਨ ਪਰ ਬਹੁਤੇ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਵਡਿਆਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।

ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ, ਸ਼ਾਇਦ ਮਾਤਾ ਦੇਵੀਆਂ; ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋਗ-ਆਸਣ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਮੋਹਰਾਂ, ਅਖੌਤੀ ਪਸ਼ੂਪਤੀ; ਪਿੱਪਲ ਦਾ ਪੱਤਾ; ਕਾਲੀਬੰਗਾ ਦੀਆਂ ਹਵਨ-ਵੇਦੀਆਂ; ਅਤੇ ਰਸਮੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਆਪ ਉਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਲੋਕ ਬਾਅਦ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਮੁਰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਕੰਧਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਬਰਿਸਤਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਂਡਿਆਂ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਸਮੇਤ ਦਫ਼ਨਾਉਂਦੇ ਸਨ।

ਲਗਭਗ 1900 ਈ. ਪੂ. ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖ਼ਾਲੀ ਹੋ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਨਾਲੀਆਂ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਪੁਰਾਣੇ ਘਰਾਂ ਉੱਤੇ ਮਾੜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਘਰ ਬਣੇ, ਲਿੱਪੀ ਅਤੇ ਮੋਹਰਾਂ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਲੋਕ ਛੋਟੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ, ਬਹੁਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਜਮਨਾ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਵੱਲ।

ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਹਮਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸੂਨ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਘੱਗਰ–ਹਾਕੜਾ ਦਰਿਆਈ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਜੋ ਮਾਨਸੂਨ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਅਤੇ ਜਮਨਾ ਵੱਲ ਰਾਹ ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਦਾ ਸੀ, ਸੁੱਕ ਕੇ ਮੌਸਮੀ ਨਾਲੇ ਬਣ ਗਿਆ। ਭੀੜ ਭਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੂਝੇ; ਹੜੱਪਾ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਕਬਰਿਸਤਾਨਾਂ ਦੇ ਪਿੰਜਰ ਵੱਧ ਸੱਟਾਂ, ਕੋੜ੍ਹ ਅਤੇ ਤਪਦਿਕ ਵਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੈਸੋਪੋਟਾਮੀਆ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਮੱਧਮ ਪੈ ਗਿਆ। ਸ਼ਹਿਰੀ ਸਭਿਅਤਾ ਘੁਲ ਕੇ ਮੁੜ ਉਹਨਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਰਲੀ ਜਿੱਥੋਂ ਉਹ ਆਈ ਸੀ।

ਲਗਭਗ 1829 ਵਿੱਚ ਭਗੌੜੇ ਅਤੇ ਖੋਜੀ ਚਾਰਲਸ ਮੈਸਨ ਨੇ ਹੜੱਪਾ ਦੇ ਟਿੱਬੇ ਵੇਖੇ ਅਤੇ ਰਾਵੀ ਉੱਤੇ ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਖੰਡਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ। ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਕਨਿੰਘਮ 1853 ਅਤੇ 1872 ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਣਜਾਣ ਲਿੱਪੀ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਮੋਹਰ ਛਾਪੀ; ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਲਾਹੌਰ–ਮੁਲਤਾਨ ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਪੁਰਾਤਨ ਇੱਟਾਂ ਦਾ ਇੰਨਾ ਹਿੱਸਾ ਰੋੜੀ ਲਈ ਚੁੱਕ ਲੈ ਗਏ ਸਨ ਕਿ ਲਗਭਗ 160 ਕਿੱਲੋਮੀਟਰ ਲਾਈਨ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਛਾਈ ਗਈ।

1921 ਵਿੱਚ ਦਇਆ ਰਾਮ ਸਾਹਨੀ ਨੇ ਹੜੱਪਾ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ 1922 ਵਿੱਚ ਆਰ. ਡੀ. ਬੈਨਰਜੀ ਨੇ ਮੋਹਿੰਜੋਦੜੋ ਵਿੱਚ। ਸਤੰਬਰ 1924 ਵਿੱਚ ਸਰ ਜੌਨ ਮਾਰਸ਼ਲ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਸੁਮੇਰ ਜਿੰਨੀ ਪੁਰਾਣੀ ਇੱਕ ਗੁਆਚੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਨੇ ਲੱਭਤਾਂ ਵੀ ਵੰਡ ਦਿੱਤੀਆਂ: ਪੁਜਾਰੀ-ਰਾਜਾ ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਨੱਚਦੀ ਕੁੜੀ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਚਲੀ ਗਈ। 1986 ਤੋਂ ਰਿਚਰਡ ਮੀਡੋ ਅਤੇ ਮਾਰਕ ਕੇਨੋਇਰ ਦਾ ਹੜੱਪਾ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਖੋਜ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਸਾਲ-ਦਰ-ਸਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਕਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸਿੰਧ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਕਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਲੋਪ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਬਲਦ ਗੱਡਾ, ਕਣਕ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਦੀ ਦੋਹਰੀ ਫ਼ਸਲ, ਸੂਤੀ ਕੱਪੜਾ, ਸਿੱਪੀ ਦੀ ਚੂੜੀ ਅਤੇ ਸੁਰਮੇ ਦੀ ਸਲਾਈ, ਤੰਦੂਰ ਵਰਗਾ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਚੁੱਲ੍ਹਾ, ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਅਕੀਕ ਦੇ ਮਣਕੇ ਵਿੰਨ੍ਹਣ ਦਾ ਹੁਨਰ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ, ਸਭ ਇਸ ਦੀ ਯਾਦ ਸਾਂਭੀ ਬੈਠੇ ਹਨ।

ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉਹੀ ਹੈ: ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਮੈਦਾਨ, ਮਾਨਸੂਨ ਦੇ ਹੜ੍ਹ, ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੜੱਪਾ ਸਾਹੀਵਾਲ ਤੋਂ ਚੌਵੀ ਕਿੱਲੋਮੀਟਰ, ਉਸ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਅੱਠ ਕਿੱਲੋਮੀਟਰ ਹੈ ਜੋ ਕਦੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਾਂਡ ਹੈ।