ਧੋਲਾਵੀਰਾ
ਲੂਣੇ ਮਾਰੂਥਲ ਦਾ ਸਿੰਧ ਸ਼ਹਿਰ, ਚੱਟਾਨ ਵਿੱਚ ਕੱਟੇ ਜਲ-ਭੰਡਾਰਾਂ ਅਤੇ ਦਸ ਵੱਡੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ ਫੱਟੇ ਨਾਲ।
ਧੋਲਾਵੀਰਾ ਕੱਛ ਦੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਖਦੀਰ ਟਾਪੂ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਮੀਂਹ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿਊਣ ਲਈ, ਇਸ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਚੱਟਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਜਲ-ਭੰਡਾਰ ਕੱਟੇ ਅਤੇ ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਹਰ ਹੜ੍ਹ ਨੂੰ ਫੜਨ ਲਈ ਬੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਖਾਲ਼ ਬਣਾਏ।
ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਲ੍ਹਾ, ਇੱਕ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਨਗਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੇਠਲਾ ਨਗਰ ਸੀ, ਸਭ ਕੰਧਾਂ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਮੈਦਾਨ ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਰਸਮਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇੱਕ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਚਿੱਟੇ ਜਿਪਸਮ ਵਿੱਚ ਜੜੇ ਸਿੰਧ ਲਿੱਪੀ ਦੇ ਦਸ ਵੱਡੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ ਫੱਟੇ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਪਏ ਸਨ, ਸਿੰਧ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਲੇਖ।
1990 ਤੋਂ ਆਰ. ਐੱਸ. ਬਿਸ਼ਟ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 2021 ਵਿੱਚ ਇਹ ਯੂਨੈਸਕੋ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਥਾਂ ਬਣਿਆ।
ਸਿੰਧ ਤੋਂ ਹੋਰ
ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਮੁੱਖ ਥਾਂ, ਰਾਵੀ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵਹਾਅ ਉੱਤੇ: ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ 150 ਹੈਕਟੇਅਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ 23,500 ਲੋਕ।
ਸਿੰਧ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਂਭਿਆ ਸ਼ਹਿਰ, 'ਮੁਰਦਿਆਂ ਦਾ ਟਿੱਬਾ', ਵੱਡੇ ਇਸ਼ਨਾਨ-ਕੁੰਡ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸੱਤ ਸੌ ਖੂਹਾਂ ਨਾਲ।
ਸ਼ਾਇਦ ਸਿੰਧ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਦਵਤੀ ਮੈਦਾਨ ਉੱਤੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਪਿੰਜਰਾਂ ਨੇ ਸਿੰਧ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਡੀਐਨਏ ਦਿੱਤਾ।
ਖੰਭਾਤ ਦੀ ਖਾੜੀ ਦੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਬੰਦਰਗਾਹੀ ਨਗਰ, ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਕੁੰਡ, ਮਣਕਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਅਤੇ ਹਾਥੀ-ਦੰਦ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਨਾਲ।
ਸੁੱਕੇ ਘੱਗਰ ਉੱਤੇ 'ਕਾਲੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ' ਦਾ ਨਗਰ, ਹੁਣ ਤੱਕ ਖੋਦੇ ਗਏ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਵਾਹੇ ਖੇਤ ਅਤੇ ਹਵਨ-ਵੇਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਨਾਲ।
ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਿੰਧ ਨਗਰ, ਸਤਲੁਜ ਉੱਤੇ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਸ਼ਿਵਾਲਕ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਛੱਡਦਾ ਹੈ।
ਜਿੱਥੇ ਸਿੰਧ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਕੰਢੇ ਖੇਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਜੜ੍ਹ।