ਕਾਲੀਬੰਗਾ
ਸੁੱਕੇ ਘੱਗਰ ਉੱਤੇ 'ਕਾਲੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ' ਦਾ ਨਗਰ, ਹੁਣ ਤੱਕ ਖੋਦੇ ਗਏ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਵਾਹੇ ਖੇਤ ਅਤੇ ਹਵਨ-ਵੇਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਨਾਲ।
ਕਾਲੀਬੰਗਾ, ਸੁੱਕੇ ਘੱਗਰ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਦਾ ਨਾਂ ਉਹਨਾਂ ਕਾਲੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਤੋਂ ਪਿਆ ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਟਿੱਬਿਆਂ ਉੱਤੇ ਖਿੱਲਰੇ ਹਨ। 1960 ਤੋਂ ਬੀ. ਬੀ. ਲਾਲ ਅਤੇ ਬੀ. ਕੇ. ਥਾਪਰ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਕੀਤੀ।
ਹੜੱਪਾ ਨਗਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਆਰ-ਪਾਰ ਸਿਆੜਾਂ ਵਾਲਾ ਹੜੱਪਾ-ਪੂਰਵ ਖੇਤ ਸੀ, ਕਿਤੇ ਵੀ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਵਾਹਿਆ ਖੇਤ। ਹੜੱਪਾ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿੱਪੀਆਂ ਹਵਨ-ਵੇਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਸਨ।
ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਘੱਗਰ ਸੁੱਕਣ ਉੱਤੇ ਨਗਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਸਿੰਧ ਤੋਂ ਹੋਰ
ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਮੁੱਖ ਥਾਂ, ਰਾਵੀ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵਹਾਅ ਉੱਤੇ: ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ 150 ਹੈਕਟੇਅਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ 23,500 ਲੋਕ।
ਸਿੰਧ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਂਭਿਆ ਸ਼ਹਿਰ, 'ਮੁਰਦਿਆਂ ਦਾ ਟਿੱਬਾ', ਵੱਡੇ ਇਸ਼ਨਾਨ-ਕੁੰਡ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸੱਤ ਸੌ ਖੂਹਾਂ ਨਾਲ।
ਸ਼ਾਇਦ ਸਿੰਧ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਦਵਤੀ ਮੈਦਾਨ ਉੱਤੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਪਿੰਜਰਾਂ ਨੇ ਸਿੰਧ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਡੀਐਨਏ ਦਿੱਤਾ।
ਲੂਣੇ ਮਾਰੂਥਲ ਦਾ ਸਿੰਧ ਸ਼ਹਿਰ, ਚੱਟਾਨ ਵਿੱਚ ਕੱਟੇ ਜਲ-ਭੰਡਾਰਾਂ ਅਤੇ ਦਸ ਵੱਡੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ ਫੱਟੇ ਨਾਲ।
ਖੰਭਾਤ ਦੀ ਖਾੜੀ ਦੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਬੰਦਰਗਾਹੀ ਨਗਰ, ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਕੁੰਡ, ਮਣਕਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਅਤੇ ਹਾਥੀ-ਦੰਦ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਨਾਲ।
ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਿੰਧ ਨਗਰ, ਸਤਲੁਜ ਉੱਤੇ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਸ਼ਿਵਾਲਕ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਛੱਡਦਾ ਹੈ।
ਜਿੱਥੇ ਸਿੰਧ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਕੰਢੇ ਖੇਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਜੜ੍ਹ।