ਹੜੱਪਾ
ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਮੁੱਖ ਥਾਂ, ਰਾਵੀ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵਹਾਅ ਉੱਤੇ: ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ 150 ਹੈਕਟੇਅਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ 23,500 ਲੋਕ।
ਹੜੱਪਾ ਸਾਹੀਵਾਲ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਚੌਵੀ ਕਿੱਲੋਮੀਟਰ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਅਜੋਕੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕੋਲ, ਰਾਵੀ ਤੋਂ ਅੱਠ ਕਿੱਲੋਮੀਟਰ, ਜੋ ਕਦੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਵਗਦਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਵਸੋਂ ਲਗਭਗ 3300 ਈ. ਪੂ. ਵਿੱਚ ਰਾਵੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਕੋਟ ਦੀਜੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚੋਂ ਵਧ ਕੇ ਪਰਪੱਕ ਹੜੱਪਾ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ 150 ਹੈਕਟੇਅਰ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਗਈ, ਸ਼ਾਇਦ 23,500 ਵਸਨੀਕਾਂ ਨਾਲ।
ਸ਼ਹਿਰ ਕਈ ਕੰਧਾਂ ਵਾਲੇ ਟਿੱਬਿਆਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਸੀ: ਕਿਲ੍ਹਾ, ਟਿੱਬਾ AB, ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਥੜ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਉੱਚਾ; ਨਗਰ ਦੇ ਟਿੱਬੇ E ਅਤੇ ET; ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਟਿੱਬਾ F, ਦੋ ਕਮਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਛੋਟੇ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ, ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਗੋਲ ਕੰਮ ਵਾਲੇ ਫ਼ਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਇਮਾਰਤ ਨਾਲ ਜਿਸ ਨੂੰ ਚਿਰਾਂ ਤੱਕ ਅਨਾਜ ਭੰਡਾਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਹੁਣ ਅਕਸਰ ਹਾਲ ਜਾਂ ਗੋਦਾਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਆਵਾਜਾਈ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਨਾਲੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਹੇਠ ਵਗਦੀਆਂ ਸਨ। ਕੰਧਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪਰਪੱਕ ਕਾਲ ਦਾ ਕਬਰਿਸਤਾਨ R37 ਸੀ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦਾ ਕਬਰਿਸਤਾਨ H, ਜਿੱਥੇ ਮੁਰਦੇ ਚਿੱਤਰੇ ਮਰਤਬਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
ਹੜੱਪਾ ਨੂੰ 1850ਵਿਆਂ ਦੇ ਰੇਲ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜੋ ਇਸ ਦੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਰੋੜੀ ਲਈ ਲੈ ਗਏ। 1921 ਤੋਂ ਦਇਆ ਰਾਮ ਸਾਹਨੀ, ਐੱਮ. ਐੱਸ. ਵਤਸ, 1946 ਵਿੱਚ ਮੋਰਟੀਮਰ ਵ੍ਹੀਲਰ, ਅਤੇ 1986 ਤੋਂ ਹੜੱਪਾ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਖੋਜ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦਾ ਅਜਾਇਬਘਰ ਮੋਹਰਾਂ, ਵੱਟੇ, ਮਣਕੇ, ਭਾਂਡੇ ਅਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੜੱਪਾ ਧੜ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। 2005 ਵਿੱਚ ਇਸ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਪਾਰਕ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਉਦੋਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਜਦੋਂ ਉਸਾਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪੁੱਟ ਕੱਢੀਆਂ।
ਸਿੰਧ ਤੋਂ ਹੋਰ
ਸਿੰਧ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਂਭਿਆ ਸ਼ਹਿਰ, 'ਮੁਰਦਿਆਂ ਦਾ ਟਿੱਬਾ', ਵੱਡੇ ਇਸ਼ਨਾਨ-ਕੁੰਡ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸੱਤ ਸੌ ਖੂਹਾਂ ਨਾਲ।
ਸ਼ਾਇਦ ਸਿੰਧ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਦਵਤੀ ਮੈਦਾਨ ਉੱਤੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਪਿੰਜਰਾਂ ਨੇ ਸਿੰਧ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਡੀਐਨਏ ਦਿੱਤਾ।
ਲੂਣੇ ਮਾਰੂਥਲ ਦਾ ਸਿੰਧ ਸ਼ਹਿਰ, ਚੱਟਾਨ ਵਿੱਚ ਕੱਟੇ ਜਲ-ਭੰਡਾਰਾਂ ਅਤੇ ਦਸ ਵੱਡੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ ਫੱਟੇ ਨਾਲ।
ਖੰਭਾਤ ਦੀ ਖਾੜੀ ਦੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਬੰਦਰਗਾਹੀ ਨਗਰ, ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਕੁੰਡ, ਮਣਕਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਅਤੇ ਹਾਥੀ-ਦੰਦ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਨਾਲ।
ਸੁੱਕੇ ਘੱਗਰ ਉੱਤੇ 'ਕਾਲੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ' ਦਾ ਨਗਰ, ਹੁਣ ਤੱਕ ਖੋਦੇ ਗਏ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਵਾਹੇ ਖੇਤ ਅਤੇ ਹਵਨ-ਵੇਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਨਾਲ।
ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਿੰਧ ਨਗਰ, ਸਤਲੁਜ ਉੱਤੇ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਸ਼ਿਵਾਲਕ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਛੱਡਦਾ ਹੈ।
ਜਿੱਥੇ ਸਿੰਧ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਕੰਢੇ ਖੇਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਜੜ੍ਹ।